Anayasa Hukuku Genel Esaslar Ders Kitabı

Doç. Dr. Abdülazim İbrahim

İÇİNDEKİLER

ÖNSÖZ ........................................................................................................................ 5
İÇİNDEKİLER................................................................................................................ 7
GİRİŞ ......................................................................................................................... 21

BİRİNCİ BÖLÜM

1.1. ANAYASA HUKUKUNA GİRİŞ (GENEL BİLGİLER).........................................23
1.1.1. Anayasa Hukukunun Tanımı ve Fonksiyonu..................................... 23
1.1.2. Anayasa Hukukunun Diğer Hukuk Dallarıyla İlişkisi ......................... 24
1.1.3. Anayasa Hukukunun Metodolojisi ve Disiplinler arası Yaklaşım ...... 27
1.1.4. Anayasa Biliminin Gelişimi: Normatif- Sosyolojik- Siyasal
Yaklaşımlar ....................................................................................... 29

İKİNCİ BÖLÜM

2.1. ANAYASA HUKUKUNUN KAYNAKLARI......................................................33
2.1.1. Yazılı Kaynaklar................................................................................. 33
2.1.2. Yazısız Kaynaklar .............................................................................. 34
2.2. ANAYASA METİNLERİ...............................................................................35
2.3. ULUSLARARASI SÖZLEŞMELER .................................................................38
2.4. KANUNLAR, TÜZÜKLER, YÖNETMELİKLER.................................................40
2.4.1. Kanunlar........................................................................................... 41
2.4.2. Tüzükler (Kaldırılmış Hüküm Olarak)................................................ 41
2.4.3. Yönetmelikler................................................................................... 42
2.5. NORMLAR HİYERARŞİSİ VE UYGULAMA SORUNLARI ................................43
2.6. ANAYASAL TEAMÜLLER ...........................................................................43
2.7. YARGI İÇTİHATLARI VE BİLİMSEL GÖRÜŞLER.............................................46
2.7.1. Yargı İçtihatları ................................................................................. 46
2.7.2. Bilimsel Görüşler (Doktrin)............................................................... 47
2.8. YARGI İÇTİHATLARI VE BİLİMSEL GÖRÜŞLERİN ETKİLEŞİMİ .......................48

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

3.1. ANAYASA TÜRLERİ: SERT/YUMUŞAK- ÇERÇEVE/AYRINTILI AYRIMI
ÜZERİNE ..................................................................................................51

8 İçindekiler
3.1.1. Sert Anayasa- Yumuşak Anayasa Ayrımı: Normatif Hiyerarşi ve
Siyasal Esneklik Arasında ..................................................................51
A. Sert Anayasa: Değiştirilemezlikten Meşruiyete..........................51
B. Yumuşak Anayasa: Esneklik ve Parlamenter Egemenlik.............53
C. Sertlik Derecesi ve Siyasal Sistem Üzerindeki Etkileri.................54
3.1.2. Çerçeve Anayasa- Ayrıntılı Anayasa Ayrımı: Normatif Sadelik ve
Ayrıntıcılık Arasında Anayasal Denge ...............................................54
A. Çerçeve Anayasa: Normatif Sadelik ve Yoruma Açıklık ..............55
B. Ayrıntılı Anayasa: Normatif Müdahalecilik ve Kurumsal
Detay ..........................................................................................56
C. Normatif Derinlik mi, İşlevsel Esneklik mi?.................................57
3.1.3. Karma Anayasalar ve Güncel Eğilimler: Normatif Esneklik ve
Fonksiyonel Yoğunluk Arasında........................................................58
A. Hindistan Anayasası: Sert ve Ayrıntılı Model..............................59
B. Latin Amerika’da Normatif Aktivizm: Brezilya ve Bolivya
Örnekleri.....................................................................................59
C. Avrupa Modeli: Kısa Metin, Derin Uygulama .............................60
3.2. ANAYASA ÖZELLİKLERİ: YAPISI, DEĞİŞİMİ VE OTORİTER REJİMLERDE
ARAÇSALLAŞTIRILMASI ........................................................................... 61
3.2.1. Güncel Eğilimler: Normatif Yoğunluk ile Esneklik Arasında Yeni
Arayışlar............................................................................................61
3.2.2. Anayasa Değişiklik Usulleri: Teknik Yöntem, Oranlar ve
Referandum Şartları .........................................................................62
A. Teklif Aşaması: Kurucu İktidar ve Meşruiyet Kaynağı.................62
B. Karar Aşaması: Çoğunluk Sınırları ve Kurumsal Güvence ...........63
C. Onay Aşaması: Referandum ve Halkın Rızası..............................63
3.2.3. Anayasa Değişikliği Usullerinin Etkileri .............................................64
3.2.4. Uygulamada Örnekler ve Karşılaştırmalı Yaklaşımlar .......................64
3.3. DÜNYADA ANAYASA KAVRAMININ ORTAYA ÇIKIŞI.................................. 65
3.3.1. Antik Temeller: Atina ve Roma.........................................................65
3.3.2. Ortaçağ: Magna Carta ve Yazılı Güvenceler......................................66
3.3.3. Aydınlanma ve Siyasal Filozoflar: Locke ve Montesquieu ................66
3.3.4. Devrimler ve Yazılı Anayasalar: ABD ve Fransa.................................66
3.3.5. Yayılım ve Evrenselleşme: 19. Yüzyıldan Sonra ................................67
3.3.6. Simgesel ve Pratik Anayasa Kavramının Benimsenmesi...................67
3.4. TÜRKİYE’DE ANAYASA KAVRAMININ ORTAYA ÇIKIŞI ............................... 68
3.4.1. Osmanlı’da Anayasa Fikrinin Doğuşu................................................68
A. Senedi İttifak (1808) ...................................................................68

İçindekiler 9
B. Tanzimat Fermanı (1839)........................................................... 68
C. Islahat Fermanı (1856) ............................................................... 68
D. Kanûn-i Esâsî (1876): İlk Anayasal Deneyim............................... 69
3.4.2. Cumhuriyet Dönemi ve 1921 Anayasası .......................................... 69
3.4.3. 1924 Anayasası: Cumhuriyetin Anayasal Çerçevesi ......................... 70
3.4.4. 1961 ve 1982 Anayasaları: Demokratikleşme- Otoriterleşme
Dönüşümleri..................................................................................... 70
3.5. ANAYASACILIK DIŞI ALTERNATİF REJİMLER: OTORİTER KUSURLU
ANAYASAL SİSTEMLER .............................................................................71
3.5.1. Anayasal Otoriterlik (Authoritarian Constitutionalism) ................... 71
3.5.2. Yarı-Anayasacılıklar / Yarı-Otoriter Rejimler (Semi-Autocracies,
Hybrid Regimes)............................................................................... 74
3.5.3. Rejim Tipolojileri ve Meşruiyet Stratejileri....................................... 75
A. Linz’in Otoriter Rejim Tipolojisi.................................................. 75
B. Geddes’in Otoriter Ağaç Modeli ................................................ 76
C. Hibrit Rejimler ve “Rekabetçi Otoriterlik”.................................. 77
D. Meşruiyet Stratejileri ................................................................. 77
E. Tipolojiler Arası Geçişler ve Kırılganlık ....................................... 77

3.6. NORMATİF VE PRATİK AÇMAZLAR: ANAYASAL OTORİTERLİKTE
MEŞRUİYETİN KIRILGANLIĞI.....................................................................78
3.6.1. Meşruiyet Çelişkisi: Anayasa Metni ile Siyasal Gerçeklik
Arasında ........................................................................................... 79
3.6.2. Kurumsal Aygıtların Araçsallaştırılması ............................................ 79
3.6.3. Toplumsal Muhalefetin Dışlanması.................................................. 80
3.6.4. Normatif ve Pratik Gerilim ............................................................... 80

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

4.1. ANAYASA TEORİSİ ...................................................................................83
4.1.1. Anayasa Kavramı ve Anayasacılık Düşüncesi ................................... 83
4.1.2. Maddi- Şekli Anayasa Ayrımı............................................................ 85
4.1.3. Anayasacılık Hareketlerinin Tarihi.................................................... 88
4.1.4. Hukuki Pozitivizm ve Doğal Hukuk Açısından Anayasa .................... 91
4.2. KURUCU İKTİDAR.....................................................................................94
4.2.1. Asli ve Tali Kurucu İktidar................................................................. 96
4.2.2. Devrim, Darbe ve Meşruiyet Sorunu................................................ 99
4.2.3. Anayasaların Meşruluğu: Demokratik- Otoriter Yaklaşımlar ......... 101

10 İçindekiler
4.2.4. Jürgen Habermas - Carl Schmitt- Hans Kelsen Teorileri .................104
A. Hans Kelsen: Normatif Hukuk Düzeni ve Grundnorm ..............104
B. Carl Schmitt: Egemenlik, Karar ve İstisna .................................106
C. Jürgen Habermas: İletişimsel Eylem ve Anayasal Meşruiyet....107
4.2.5. Teorilerin Karşılaştırmalı Değerlendirmesi .....................................108

BEŞİNCİ BÖLÜM

5.1. ANAYASANIN YORUMU VE UYGULAMA SORUNLARI ..............................111
5.1.1. Anayasa Yorum Yöntemleri ............................................................113
A. Literal (Lafzi) veya (sözel) Yorum..............................................113
B. Sistematik Yorum .....................................................................114
C. Teleolojik (Amaçsal) Yorum......................................................114
D. Tarihî (Tarihsel)Yorum..............................................................115
E. Kavramcı Yorum (Dogmatik Yorum).........................................117
F. Menfaatler İçtihadı Yöntemi (Interessenjurisprudenz) ve
Menfaatlerin Tartılması (Dengeleme) Yöntemi
(Abwägungsmethode) ..............................................................119
G. Dinamik (Çağdaş) Yorum ..........................................................121
H. Karşılaştırmalı Yorum ...............................................................122
5.1.2. Anayasa Yorumunun Şartları ve Sınırları ........................................123
A. Maddi Sınırlar ...........................................................................124
1. Anayasa Metnine Bağlılık..................................................124
2. Anayasanın Amacına ve Ruhuna Uygunluk.......................124
3. Anayasanın Bütünlüğü ve Sistematik Yorum ....................125
4. Temel Hak ve Özgürlüklerin Korunması............................125
5. Anayasanın Üstünlüğü ve Bağlayıcılığı ..............................126
B. Şekli ve Usulî Şartlar .................................................................126
1. Yetkili Makam Tarafından Yorum......................................126
2. Yargısal Yorumda Usul Kurallarına Uyulması ....................127
3. Yorum Kararlarının Bağlayıcılığı ........................................127
C. Anayasal Yorumda Temel İlkeler ..............................................127
1. İstisnaların Dar Yorumlanması ..........................................128
2. Anayasanın Hazırlık Çalışmalarından Yararlanma.............128
3. Tarihsel Bağlamın Dikkate Alınması ..................................128
4. Dinamik ve Evrimsel Yorum ..............................................128
D. Yorumcunun Yetki Sınırı ...........................................................129

İçindekiler 11
5.2. YÖNTEMLERİN BİRLİKTE KULLANIMI VE KARŞILAŞTIRMALI
UYGULAMA...........................................................................................130
5.3. ANAYASA İLE KANUN İLİŞKİSİ.................................................................131
5.3.1. Normlar Hiyerarşisi ve Üstünlük İlkesi ........................................... 131
5.3.2. Anayasaya Uygunluk ve Yasama Yetkisinin Sınırları....................... 131
5.3.3. Anayasa Yargısının Rolü ................................................................. 132
5.3.4. Çatışma Durumları ve Uygulama Sorunları .................................... 132
5.3.5. Uluslararası Hukuk ve Anayasa-Kanun Dengesi ............................. 133
5.4. ANAYASA NORMLARININ ETKİNLİĞİ.......................................................134
5.4.1. Anayasa Normlarının Kavramsal Konumu...................................... 134
5.4.2. Normatif Etkinlik ve Siyasal Gerçeklik............................................ 135
5.4.3. Uygulama ve Kurumsal İçselleştirme ............................................. 135
5.4.4. Toplumsal Kabul ve Anayasal Kültür .............................................. 136
5.4.5. Uluslararası Etki ve Denetim Mekanizmaları ................................. 136

ALTINCI BÖLÜM

6.1. DEVLET, EGEMENLİK VE HÜKÜMET SİSTEMLERİ......................................139
6.2. DEVLETİN TANIMI VE UNSURLARI ..........................................................139
6.2.1. Millet (İnsan Unsuru) ..................................................................... 140
6.2.2. Ülke (Toprak Unsuru)..................................................................... 141
6.2.3. Egemenlik (Otorite Unsuru) ........................................................... 141
6.3. DEVLETİN TÜZEL KİŞİLİĞİ........................................................................142
6.3.1. Devletin Tüzel Kişilik Niteliği .......................................................... 143
6.3.2. Tüzel Kişiliğin Devlet Sürekliliği Açısından Önemi .......................... 143
6.3.3. Devletin Tüzel Kişiliği ile Kamu Tüzel Kişilikleri Arasındaki Fark..... 144
6.3.4. Tüzel Kişiliğin Egemenlikle İlişkisi................................................... 144
6.3.5. Devletin Tüzel Kişiliğinin Sınırları ve Denetimi ............................... 144
6.4. ULUS-DEVLET, FEDERAL VE KONFEDERAL YAPILAR .................................145
6.4.1. Ulus-Devlet..................................................................................... 146
6.4.2. Federal Devlet................................................................................ 149
6.4.3. Konfederal Yapı.............................................................................. 150
6.5. DEVLET ŞEKİLLERİ: CUMHURİYET, MONARŞİ VE TEOKRASİ......................152
6.5.1. Cumhuriyet .................................................................................... 152
A. Cumhuriyetin Türleri ve Kurumsal Tasarımlar ......................... 153
B. Cumhuriyetin Anayasal Değer Niteliği ..................................... 154
C. Cumhuriyet Pratiğinde Karşıt Örnekler.................................... 154

12 İçindekiler
6.5.2. Monarşi: Tarihsel Gelişimi, Türleri ve Anayasal Dönüşümü ...........155
A. Mutlak Monarşi ........................................................................155
B. Meşrutî (Anayasal) Monarşi .....................................................156
6.5.2.1. Meşrutî Monarşilerde Anayasal İşlev........................157
6.5.2.2. Monarşi ve Demokratik Temsil Gerilimi....................158
6.5.3. Teokrasi: İlahi Egemenlikten Anayasal Rejimlere ...........................158
A. İran İslam Cumhuriyeti: Modern Teokrasinin Örneği...............159
B. Yarı-Teokratik Rejimler: İsrail Örneği........................................160
C. Teokrasilerde Kuvvetler Ayrılığı ve Temel Haklar.....................161
D. Teokrasinin Anayasal Değerlerle Çatışması..............................161
E. Devlet Şekli ile Siyasal Rejim İlişkisi ..........................................162
6.6. EGEMENLİK VE MEŞRUİYET....................................................................162
6.6.1. İç ve Dış Egemenlik .........................................................................165
6.6.2. Millet Egemenliği- Ulusal Egemenlik ..............................................167
6.7. HÜKÜMET SİSTEMLERİ...........................................................................170
6.7.1. Parlamenter Sistem ........................................................................171
6.7.2. Başkanlık Sistemi ............................................................................173
6.7.3. Yarı Başkanlık Sistemi .....................................................................176
6.7.4. Karma ve Meclis Hükümeti Sistemleri............................................179
A. Meclis Hükümeti Sistemi ..........................................................179
B. Karma Hükümet Sistemleri.......................................................180
6.8. TÜRKİYE’DE HÜKÜMET SİSTEMİNİN DÖNÜŞÜMÜ ...................................182
6.8.1. 1921 Anayasası: Meclis Hükümeti Sistemi .....................................182
6.8.2. 1924 Anayasası: Parlamentarizme Geçiş........................................183
6.8.3. 1961 Anayasası: Klasik Parlamenter Sistemin Tesisi.......................183
6.8.4. 1982 Anayasası: Güçlendirilmiş Yürütme ve Cumhurbaşkanı ........184
6.8.5. 2007 Anayasa Değişikliği: Halk Tarafından Seçilen
Cumhurbaşkanı...............................................................................184
6.8.6. 2017 Anayasa Değişikliği: Cumhurbaşkanlığı Sistemi .....................185

YEDİNCİ BÖLÜM

7.1. DEMOKRASİ, SEÇİMLER VE TEMSİL.........................................................189
7.1.1. Demokrasi Kuramları......................................................................189
7.1.2. Klasik, Temsili ve Katılımcı Demokrasi............................................190
A. Klasik Demokrasi ......................................................................191
B. Temsili Demokrasi ....................................................................191

İçindekiler 13
C. Katılımcı Demokrasi ................................................................. 192
7.1.3. Çoğulculuk, Elitizm ve Popülizm..................................................... 193
A. Çoğulculuk................................................................................ 194
B. Elitizm ...................................................................................... 195
C. Popülizm .................................................................................. 196
7.2. SEÇİM SİSTEMLERİ.................................................................................197
7.2.1. Seçim Sistemlerinin Türleri: Çoğunluk, Nispi Temsil ve Karma
Sistemler ........................................................................................ 197
A. Çoğunluk Sistemi...................................................................... 197
B. Tek Turlu Çoğunluk Sistemi...................................................... 198
C. İki Turlu Çoğunluk Sistemi........................................................ 199
D. Bölgesel Temsil ve Çarpıklıklar................................................. 199
E. Nispi Temsil Sistemi ................................................................. 200
1. Nispi Temsilin Temel İlkeleri............................................. 201
2. Nispi Temsil Türleri........................................................... 201
7.2.2. Uygulama Örnekleriyle Karşılaştırma............................................. 201
7.2.3. Avantajlar ve Dezavantajlar ........................................................... 202
7.3. KARMA SİSTEMLER................................................................................203
7.3.1. Karma Sistemlerin Temel Mantığı.................................................. 204
7.3.2. Almanya: Karma Sistemlerin Öncüsü............................................. 204
7.3.3. Yeni Zelanda: Kompansatuar Karma Model................................... 205
7.3.4. Japonya: Paralel Karma Sistem ...................................................... 205
7.3.5. Türkiye’de Tartışmalar ................................................................... 206
7.3.6. Karma Sistemlerin Avantaj ve Dezavantajları ................................ 206
7.4. KARMA VE BARAJ SİSTEMLERİ ...............................................................208
7.4.1. Baraj Uygulamasının İşlevi ............................................................. 208
7.4.2. Almanya- %5 Barajlı Kompansatuar Sistem ................................... 208
7.4.3. Yeni Zelanda- Barajı Aşmak İçin Alternatif Yöntem........................ 209
7.4.4. Japonya- Barajsız Ama Dengesiz Paralel Sistem............................. 209
7.4.5. Macaristan- Kısmi Kompansatuar Sistem ...................................... 210
7.4.6. Gürcistan- Düşük Baraj, Yüksek Çoğulculuk ................................... 210
7.4.7. Litvanya ve Tayvan- Paralel Sistemlerde Sabit Baraj...................... 210
7.4.8. Türkiye’de Uygulanan Seçim Sistemleri ......................................... 211
A. 1950-1960: Çoğunluk Sistemi Dönemi..................................... 212
B. 1961-1980: D’Hondt Sistemiyle Nispi Temsil........................... 212
C. 1983-2002: Barajlı Nispi Temsil Dönemi.................................. 213

14 İçindekiler
D. 2002-2018: İttifaklı Sistem ve Stratejik Oy Davranışı ...............213
E. 2022 Değişiklikleri: %7 Baraj ve Yeni Dağıtım Kuralları ............213
F. Sistem Tartışmaları: Karma Model Gündemi ...........................214
7.5. SİYASİ PARTİLER ....................................................................................215
7.5.1. Siyasi Partilerin Tanımı ...................................................................216
7.5.2. Siyasi Partilerin Tanımı Üzerine Görüşler .......................................218
7.5.3. Siyasi Partilerin Anayasal Statüsü...................................................219
7.5.4. Parti Kapatma Davaları...................................................................220
A. Kavramsal ve Hukuki Çerçeve...................................................221
B. Türkiye’de Parti Kapatma Uygulamalarının Tarihsel Seyri .......221
C. Türkiye’de Parti Kapatmanın Anayasal Dayanağı.....................222
7.5.5. Uluslararası Hukuk ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi
Yaklaşımı.........................................................................................222
7.5.6. Eleştiriler ve Normatif Tartışmalar .................................................223
7.5.7. Alternatif Yaklaşımlar ve Reform Önerileri.....................................224
7.5.8. Siyaset Yasağı: Parti Kapatma Kararlarının Bireyler Üzerindeki
Etkisi ...............................................................................................224
A. Siyaset Yasağının Tanımı ve Hukuki Niteliği..............................225
B. Türkiye’de Siyaset Yasağı Uygulamaları ...................................225
C. Uluslararası Hukukta Siyaset Yasağı .........................................226
D. Siyaset Yasağının Eleştirisi ve Tartışmalı Yönleri ......................226
7.5.9. Siyaset Yasağı ve Demokratik Hukuk Devleti..................................227
7.5.10. Parti Finansmanı ve Şeffaflık ..........................................................227
A. Parti Finansmanının Temel Kaynakları .....................................228
B. Türkiye’de Siyasi Parti Finansmanı ...........................................228
C. Şeffaflık ve Hesap Verebilirlik: Demokratik Meşruiyetin
Temeli.......................................................................................229
7.5.11. Karşılaştırmalı Hukukta Uygulamalar .............................................229
7.5.12. Türkiye’de Reform Gereksinimi ve Öneriler ...................................230
7.6. TEMSİL, REFERANDUM VE HALKOYLAMASI ............................................231
7.6.1. Temsil Kavramı ve Kurumsal Yapısı ................................................231
7.6.2. Temsilî Demokrasi ..........................................................................231
7.6.3. Temsil Türleri..................................................................................233
A. Yetkilendirme Temsili (Authorization Representation)............234
B. Simgesel temsil (Symbolic Representation) .............................234
C. Tanıma Temsili (Descriptive / Identity Representation)...........234
D. Sorumluluk Temsili (Accountability Representation) ...............235

İçindekiler 15
7.7. REFERANDUM VE HALKOYLAMASI.........................................................237
7.7.1. Kavramsal Ayrım: Referandum ve Halkoylaması ........................... 237
7.7.2. Referandum Türleri........................................................................ 237
A. Zorunlu Referandum................................................................ 238
B. İhtiyari (İsteğe Bağlı) Referandum ........................................... 239
C. Başvuruya Dayalı Referandum (Halk Girişimi ile
Referandum) ............................................................................ 239
D. Danışma Niteliğinde Referandum (Bağlayıcı Olmayan
Referandum) ............................................................................ 240
7.7.3. Türkiye’de Temsil, Referandum ve Halkoylaması .......................... 241
7.7.4. Temsilî Sistem ve Anayasal Çerçeve............................................... 242
7.7.5. Türkiye’de Referandumlar ve Anayasal Rejimlerin Dönüşümü...... 243
A. 1961 Referandumu: Yeni Rejimin Meşrulaştırılması................ 244
B. 1982 Referandumu: Otoriter Geçişin Halk Onayı .................... 245
C. 2007 Referandumu: Cumhurbaşkanının Halk Tarafından
Seçilmesi .................................................................................. 245
D. 2010 Referandumu: Yargı Reformu ve Siyasal Kutuplaşma..... 245
E. 2017 Referandumu: Rejim Değişikliğine Giden Yol.................. 246
F. Dönemler Arası Genel Değerlendirme..................................... 246
7.8. TEMSİLÎ DEMOKRASİDE DENGE..............................................................247
7.8.1. Temsilde Adalet- Yönetimde İstikrar Dengesi................................ 247
7.8.2. Temsilde Adalet ve Demokratik Meşruiyet.................................... 248
7.8.3. Yönetimde İstikrar ve Yürütme Etkinliği ........................................ 248
7.8.4. Temsil- İstikrar Gerilimi: Teorik Tartışmalar................................... 249
7.8.5. Türkiye Örneği: Baraj ve Temsil Sorunu......................................... 249
7.8.6. Karşılaştırmalı Perspektif: Alternatif Modeller............................... 250
7.9. DOĞRUDAN DEMOKRASİ ARAÇLARI.......................................................251
7.9.1. Doğrudan Demokrasi Nedir?.......................................................... 251
7.9.2. Doğrudan Demokrasi Araçları ve Türleri........................................ 251
A. Referandum ............................................................................. 251
B. Halk Girişimi (Popular Initiative) .............................................. 252
C. Geri Çağırma (Recall) ............................................................... 252
D. Plebisit ..................................................................................... 253
7.9.3. Doğrudan Demokrasi ve Temsili Demokrasi İlişkisi........................ 254
7.9.4. Türkiye’de Demokrasi Araçları....................................................... 255
A. Temel Sistem: Temsili demokrasi............................................. 256
B. Doğrudan Katılım Aracı: Referandum ...................................... 257

16 İçindekiler
7.10. REFERANDUM UYGULAMASI .................................................................258
7.11. DİĞER ARAÇLARIN EKSİKLİĞİ..................................................................258
7.12. DOĞRUDAN DEMOKRASİ- YARI DOĞRUDAN DEMOKRASİ ......................259
7.12.1. Doğrudan Demokrasi: Kuramsal Çerçeve .......................................260
7.12.2. Yarı Doğrudan Demokrasi: Karma Modelin Ortaya Çıkışı ...............261
7.12.3. Karşılaştırmalı Anayasal Sistemlerde Uygulamalar.........................261
7.12.4. Türkiye’de Yarı Doğrudan Demokrasi Yaklaşımı.............................262
7.12.5. Demokrasi ve Katılım (Genel Değerlendirme) ................................262
7.13. TÜRKİYE’DE REFERANDUM UYGULAMALARI ..........................................263
7.13.1. Anayasal ve Hukuki Çerçeve...........................................................264
7.13.2. Türkiye’de Yapılan Referandumlar .................................................264
A. 1961 Anayasa Referandumu ....................................................264
B. 1982 Anayasa Referandumu ....................................................265
C. 1987 Siyaset Yasağının Kaldırılması Referandumu...................265
D. 1988 Referandumu...................................................................266
E. 2007 Anayasa Değişikliği Referandumu ...................................266
F. 2010 Anayasa Değişikliği Referandumu ...................................266
G. 2017 Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi Referandumu.........267
7.13.3. Referandumun İşlevi: Demokrasi Aracı mı, Siyasal Meşruiyet
Mekanizması mı?............................................................................267
7.14. SİYASAL VE HUKUKİ ELEŞTİRİLER ............................................................268
7.14.1. Referandumun Yukarıdan Aşağıya Kullanımı..................................268
7.14.2. Kampanya Dengesizliği ve Medya Sorunu......................................268
7.14.3. Kutuplaşma ve “Plebisitleşme”.......................................................268
7.14.4. Doğrudan Demokrasi Açısından Eksiklikler.....................................268

SEKİZİNCİ BÖLÜM

8.1. TEMEL HAK VE ÖZGÜRLÜKLER................................................................271
8.1.1. Temel Hak ve Özgürlüklerin Kavramsal Temelleri ..........................271
8.1.2. Felsefi Temeller ..............................................................................271
8.1.3. Tarihsel Temeller ............................................................................272
8.1.4. Hukuki Temeller..............................................................................272
8.1.5. Anayasal Temellendirme ................................................................273
8.2. DOĞAL HAKLAR- POZİTİF HAKLAR ..........................................................274
8.2.1. Doğal Haklar: Ahlaki ve Evrensel Temel .........................................274
8.2.2. Pozitif Haklar: Hukuken Tanınan Haklar .........................................275

İçindekiler 17
8.2.3. Türkiye’de Anayasal Yansımalar..................................................... 276
8.3. KLASİK VE SOSYAL HAKLAR ....................................................................276
8.3.1. Klasik Haklar (Birinci Kuşak Haklar) ................................................ 276
8.3.2. Sosyal Haklar (İkinci Kuşak Haklar)................................................. 277
8.3.3. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nda Yansıması.............................. 279
8.3.4. Hakların Üç Kuşağı.......................................................................... 279
A. Birinci Kuşak Haklar: Özgürlük Hakları (Sivil ve Siyasal
Haklar)...................................................................................... 280
B. İkinci Kuşak Haklar: Eşitlik Hakları (Ekonomik, Sosyal ve
Kültürel Haklar) ........................................................................ 280
C. Üçüncü Kuşak Haklar: Dayanışma Hakları (Kolektif Haklar)..... 281
D. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nda Üç Kuşak Hakların
Yansıması ................................................................................. 282
8.4. TEMEL HAKLARIN ÖZELLİKLERİ...............................................................282
8.4.1. Doğuştan Gelme ve İnsan Onuruna Dayanma ............................... 283
8.4.2. Devredilemezlik ve Vazgeçilmezlik................................................. 283
8.4.3. Sınırlanabilirlik ve Çekirdek Alana Saygı......................................... 283
8.4.4. Hukuki Güvence Altında Olma ....................................................... 284
8.4.5. Evrensellik ve Eşitlik İlkesiyle Bağlantılı Olma ................................ 284
8.4.6. Bütünsellik ve Bölünemezlik .......................................................... 285
8.4.7. Yatay Etki Doğurabilirlik ................................................................. 285
8.4.8. Zamanla Gelişen ve Dinamik Olma Özelliği.................................... 285
8.5. DİKEY VE YATAY ETKİ.............................................................................286
8.5.1. Dikey Etki (Vertical Effect).............................................................. 287
8.5.2. Yatay Etki (Horizontal Effect) ......................................................... 287
8.5.2.1. Dolaylı Yatay Etki (Indirect Horizontal Effect)................. 288
8.5.2.2. Doğrudan Yatay Etki ....................................................... 289
8.5.3. Türkiye’de Temel Hakların Yatay Etkisi .......................................... 290
8.6. TARTIŞMALAR VE GÜNCEL EĞİLİMLER....................................................290
8.7. TEMEL HAKLARIN SINIRLANMASI...........................................................292
8.7.1. Sınırlama Şartları: Kanunilik, Ölçülülük, Belirlilik............................ 292
A. Kanunilik İlkesi ......................................................................... 293
B. Ölçülülük İlkesi (Orantılılık) ...................................................... 293
C. Belirlilik İlkesi ........................................................................... 294
8.8. OLAĞANÜSTÜ HÂL REJİMLERİ VE DEROGASYON ....................................295
8.8.1. Olağanüstü Hâl Rejimleri: Tanım ve Türleri ................................... 295

18 İçindekiler
8.8.2. Derogasyon Kavramı: Hukuki Çerçeve............................................295
8.8.3. Türkiye’de Derogasyon Uygulaması ...............................................296
8.8.4. Sınırlamanın Koşulları ve Denetimi.................................................297
8.9. YARGISAL DENETİM VE ELEŞTİRİLER .......................................................297
8.9.1. Türkiye’de Olağanüstü Hâl (OHAL) Uygulamaları...........................298
8.9.2. Anayasal ve Yasal Çerçeve..............................................................298
8.9.3. Türkiye’de OHAL Dönemleri: Tarihsel Örnekler .............................299
A. 1980 Askerî Darbesi ve Sıkıyönetim .........................................299
B. 1987-2002 Güneydoğu OHAL’i .................................................299
C. 2016-2018 Darbe Girişimi Sonrası OHAL..................................299
D. Hukuki ve Siyasal Tartışmalar ...................................................300
E. OHAL ve Kalıcı Hukuksal Etkiler ................................................300
8.10. TEMEL HAKLARIN KORUNMASI..............................................................301
8.10.1. Anayasa Mahkemesi’ne Bireysel Başvuru ......................................302
8.10.2. Hukuki Dayanak ve Gelişim Süreci..................................................302
8.10.3. Başvurunun Koşulları ve Usulü .......................................................303
8.10.4. Denetim Kapsamı ...........................................................................303
8.10.5. İhlal Kararı ve Sonuçları ..................................................................304
8.10.6. Uygulamadaki Etkileri ve Eleştiriler ................................................304
8.11. AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ (AİHM) SÜRECİ VE UYUM
SORUNLARI ...........................................................................................305
8.11.1. AİHM Başvuru Süreci ......................................................................305
8.11.2. Türkiye’nin AİHM Sürecindeki Konumu..........................................306
8.11.3. AİHM Kararlarının Uygulanması ve Uyum Sorunları.......................306
A. Geç veya Eksik Uygulama .........................................................307
B. Yapısal Uyum Eksikliği ..............................................................307
C. Kurumsal Şeffaflık Sorunu ........................................................307
8.11.4. AİHM ile Anayasa Mahkemesi Arasındaki İlişki ..............................307

DOKUZUNCU BÖLÜM

9.1. HUKUK DEVLETİ VE ANAYASAL DEVLET ..................................................309
9.1.1. Hukuk Devleti Kavramı ve Unsurları...............................................309
9.1.2. Hukuki Güvenlik..............................................................................310
9.1.3. Kuvvetler Ayrılığı.............................................................................310
9.1.4. Yargı Bağımsızlığı ............................................................................311
9.2. ANAYASAL DEVLETİ ...............................................................................312

İçindekiler 19
9.2.1. Anayasal Devletin Niteliği .............................................................. 312
9.2.2. Normatif Anayasa ve Üstünlük İlkesi ............................................. 313
9.2.3. Anayasa ile Siyasal İktidar Arasındaki Gerilim................................ 313

ONUNCU BÖLÜM

10.1. ANAYASA YARGISI .................................................................................317
10.1.1. Anayasa Yargısının Gelişimi............................................................ 319
10.1.2. ABD- Avrupa Modelleri .................................................................. 319
10.1.3. Türkiye’de Anayasa Mahkemesi Tarihçesi ..................................... 322
A. Anayasa Mahkemesi’nin Görev ve Yetkileri............................. 324
B. Norm Denetimi (İptal ve İtiraz Yolu) ........................................ 326
C. Siyasi Parti Kapatma................................................................. 328
D. Yüce Divan................................................................................ 331
E. Bireysel Başvuru....................................................................... 332
F. Anayasa Mahkemesi Kararlarının Etkileri ................................ 334
G. Bağlayıcılık ve Geriye Yürüme Yasağı....................................... 335
H. İptal Kararlarının Sonuçları ...................................................... 338
10.2. ANAYASA MAHKEMESİ İLE AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ
KARARLARI ARASINDAKİ İLİŞKİ ..............................................................340

ON BİRİNCİ BÖLÜM

11.1. ANAYASA HUKUKUNDA GÜNCEL TARTIŞMALAR ....................................343
11.2. YENİ ANAYASA TARTIŞMALARI ..............................................................343
11.3. SİVİL ANAYASA ARAYIŞI.........................................................................345
11.4. KATILIMCI VE UZLAŞMACI MODELLER....................................................347
11.5. KARŞILAŞTIRMALI PERSPEKTİF: MACARİSTAN, POLONYA VE LATİN
AMERİKA DENEYİMLERİ.........................................................................350
11.5.1. Macaristan: Anayasanın Popülist İktidarla Araçsallaştırılması....... 350
11.5.2. Polonya: Yargı Bağımsızlığının Sistematik Tahribi .......................... 351
11.5.3. Latin Amerika: Popülist Anayasacılık Deneyimleri ......................... 351
11.6. DİJİTAL HAKLAR VE YENİ ÖZGÜRLÜKLER.................................................352
11.6.1. İnternet Erişimi ve Anayasal Haklar ............................................... 354
11.6.2. Sosyal Medya ve İfade Özgürlüğü .................................................. 356
SONUÇ ............................................................................................................359
KAYNAKÇA ......................................................................................................361