Medenî Usûl Hukukunda Hâkimin Genel, Özel ve Kişisel Bilgisi

Dr. Alper Tunga Küçük

İÇİNDEKİLER

ÖN SÖZ

KISALTMALAR LİSTESİ

GİRİŞ

BİRİNCİ BÖLÜM: HÂKİMİN GENEL BİLGİSİ

I. Bilgi ve Genel Bilgi
A. Bilgi Kavramı
B. Genel Bilgi İfadesinin Anlamı

II. Genel Bilgi Kavramının Medenî Usûl Hukukunda Düzenlenişi
A. Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu’ndaki Düzenleme
B. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’ndaki Düzenleme
C. Bilirkişilik Kanunu’ndaki ve Bilirkişilik Yönetmeliği’ndeki Düzenlemeler

III. Medenî Usûl Hukuku Bakımından Genel Bilginin Anlamı

IV. Hâkimin Genel Bilgi Sahibi Olması Gerekliliği
A. Hâkimlik Hakkında Genel Esaslar
B. Hâkimin Niteliklerinden Biri Olarak Bilgili Olma
C. Hâkimin Sahip Olması Gereken Genel Bilginin Kapsamı
1. Genel Olarak
2. Dil Bilgisi
3. Hayat Tecrübeleri
4. Mantık (Düşünce) Kuralları
5. Psikoloji Bilgisi
6. Sosyoloji Bilgisi
7. Yabancı Dil Bilgisi
D. Hâkimin Genel Bilgisinin Ortalama Bir İnsanın Genel Bilgisinden Farkı
E. Hâkimin Sahip Olması Gereken Genel Bilginin Edinilmesi
1. Okullarda Verilen Eğitim
a. Lisans Öncesi Eğitim
b. Lisans Eğitimi
2. Hâkim Yardımcılığı Sırasında Verilen Eğitim
3. Meslek İçi Eğitim
4. Hâkimin İnternet Araması Yapması
F. Hâkimin Genel Bilgisi ile Mesleki Tecrübe Ayrımı

V. Hâkimin Genel Bilgisinin Hukukî Mahiyeti
A. Genel Olarak
B. Tecrübe Kuralları
1. Tecrübe Kurallarının Tanımı
2. Tecrübe Kurallarının Yargılamadaki İşlevi
3. Tecrübe Kurallarının Hukukî Mahiyeti
4. Tecrübe Kurallarının Türleri
a. Genel Olarak
b. Tecrübe Kurallarının Güvenilirliğine Göre Hâkimin Genel Bilgisi
c. Genel-Özel Tecrübe Kuralları Ayrımına Göre Hâkimin Genel Bilgisi
5. Tecrübe Kuralları-Hayatın Olağan Akışı-Hâkimin Genel Bilgisi Kavramlarının Birlikte Değerlendirilmesi
C. Hâkimin Genel Bilgisi Kavramı ile Herkesçe Bilinen Vakıalar Ayrımı

VI. Hâkimin Genel Bilgisinin Yargılamaya Yansıması
A. Hâkimin Genel Bilgisini Vakıaları Algılaması Sırasında Kullanması
B. Hâkimin Bilirkişiye Başvuramayacağı Durumlar
1. Genel Olarak
2. Genel Bilgi veya Tecrübeyle Çözümlenmesi Mümkün Olan Konular
3. Hâkimlik Mesleğinin Gerektirdiği Hukukî Bilgi ile Çözümlenmesi Mümkün Olan Konular
a. Hâkimlik Mesleğinin Gerektirdiği Hukukî Bilginin Kapsamı
b. Hâkimlik Mesleğinin Gerektirdiği Hukukî Bilginin Edinilmesinde Eğitimin Rolü
c. Hâkimlik Mesleğinin Gerektirdiği Hukukî Bilgi ile Çözümlenmesi Mümkün Olan Konularda Bilirkişiye Başvurulamayacağı
d. Hâkimin Hukuku Re’sen Uygularken Kullanabileceği Harici Kaynaklar Üzerine Değerlendirmeler
4. Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi ile Bu Sisteme Entegre Bilişim Sistemleri veya Yazılımlar Vasıtasıyla Ulaşılabilen Bilgiler veya Çözülebilen Sorunlar
5. Bilirkişiye Başvurulamayacak Bir Konuda Bilirkişi Görevlendirilmesi Yapılmasının Hâkimin Sorumluluğu Bakımından Değerlendirilmesi
C. Hâkimin Genel Bilgisini İspat Hukukunda Kullanması
1. Genel Olarak
2. Delillerin Serbestçe Değerlendirilmesi
a. Genel Olarak
b. Emare İspatı
c. İlk Görünüş İspatı
3. İspat Faaliyetinde Normal veya Olağan Durumun Belirlenmesi
D. Hâkimin Genel Bilgisini Altlama Faaliyeti Sırasında Kullanması
E. Hâkimin Takdir Yetkisine Sahip Olduğu Hâllerde Genel Bilgisini Kullanması
F. Hâkimin Hukuk Yaratması Sırasında Genel Bilgisini Kullanması
G. İlk Derece Mahkemesi Hâkiminin Genel Bilgisini Kullanmasının Denetlenip Denetlenemeyeceği
1. İstinaf Kanun Yolu
2. Temyiz Kanun Yolu
3. Anayasa Mahkemesi’ne Yapılan Bireysel Başvuru
4. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne Bireysel Başvuru

VII. Aile Mahkemesi Hâkiminin Genel Bilgisi
A. Aile Mahkemesi Hâkiminin Özel Nitelikleri
B. Aile Mahkemesi Hâkiminin Genel Bilgisinin Kapsamı

VIII. Hâkimin Genel Bilgisi Kapsamında Olan Hususların Taraflarca İleri Sürülmesinin Gerekip Gerekmediği

IX. Hâkimin Genel Bilgisinin Aksinin İleri Sürülmesi

X. Hâkimin Genel Bilgi Eksikliğinin Medenî Usûl Hukukuna Hâkim Olan İlkelerin İhlali Yönünden Sonuçları
A. Adil Yargılanma Hakkı
B. Hâkimin Davayı Aydınlatma Ödevi
C. Usûl Ekonomisi İlkesi

İKİNCİ BÖLÜM: HÂKİMİN ÖZEL BİLGİSİ

I. Özel Bilgi Kavramı

II. Özel Bilgi Kavramının Medenî Usûl Hukukunda Düzenlenişi
A. Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu’ndaki Düzenleme
B. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’ndaki Düzenlemeler
C. Bilirkişilik Kanunu’ndaki ve Bilirkişilik Yönetmeliği’ndeki Düzenlemeler

III. Özel Bilginin Kapsamı
A. Hukuk Dışında Belirli Bir Bilim Dalına Dair Bilgi
B. Deneysel (Ampirik) Bilgi
C. Hukukî veya Genel Hayat Tecrübeleri ile Edinilebilecek Bilginin Dışındaki Bilgiler
D. Özel Bilgi Teknik Bilgi Ayrımı

IV. Hâkimin Yargılamada Özel Bilgiye İhtiyaç Duyduğu Durumlar
A. Uyuşmazlığın Çözümünün Özel veya Teknik Bilgi Gerektirmesi
1. Genel Olarak
2. Bilirkişiye Başvurulması Gereği
3. Bilirkişiye Verilen Görev ve İşlev
B. Yabancı Hukukun İçeriğinin Belirlenmesi
1. Mukayeseli Hukuk
2. Türk Hukuku
a. Genel Olarak
b. Hâkimin Yabancı Hukuk Hakkında Bilgi Edinme Yolları
(1) Hâkimin Yabancı Hukuk Hakkında Bilgi Sahibi Olması
(2) Milletlerarası Sözleşmeler
(3) Milletlerarası Özel Hukuk Enstitülerinden Bilgi Talebi
(4) Tarafların Yardımı
(5) Bilirkişi
i. Öğretideki Görüşler
ii. Yargıtay Uygulaması
C. Örf ve Âdet Hukuku Kuralları
1. Örf ve Âdet Hukuku Kurallarının Hukukî Mahiyeti
2. Hâkimin Örf ve Âdet Hukuku Kuralları Hakkında Bilgi Edinme Yolları
a. Genel Olarak
b. Bilirkişi
D. Eski Hukuk

V. Hâkimin Özel Bilgisinin Yargılamadaki Rolü
A. Genel Olarak
B. Hâkimin Özel Bilgiye Sahip Olduğu Konu Hakkında Bilirkişiye Başvurmasının Gerekip Gerekmediği
1. Alman Hukuku
2. İsviçre Hukuku
3. Diğer Bazı Ülkelerdeki Durum
4. Türk Hukuku
a. Öğretideki Görüşler
b. Yargıtay Uygulaması
c. Kanaatimiz
C. Hâkimin Özel Bilgiye Sahip Olması Durumunda Bilirkişi Raporunun Aksi Yönünde Karar Verip Veremeyeceği
1. Genel Olarak
2. Hâkimin Bilirkişi Raporundan Edindiği Özel Bilgiye Dayanarak Bilirkişi Raporunu Serbestçe Değerlendirmesi
3. Hâkimin Bilirkişi Raporu Hazırlanmadan Önce Sahip Olduğunu Düşündüğü Özel Bilgiye Dayanarak Bilirkişi Raporunu Serbestçe Değerlendirmesi
4. Yargıtay Uygulaması
5. Kanaatimiz
6. TBK m. 55, I’de Yer Alan Düzenlemenin Hâkimin Bilirkişinin Oy ve Görüşünü Serbestçe Değerlendirmesi Kuralı Karşısında Ele Alınması
7. Yargıtay’ın Özel Bilgi Kullanmasının Mümkün Olup Olmadığı
D. Uzman Görüşü Sunulması Durumunda Hâkimin Özel Bilgisini Kullanması

VI. Hâkimin Harici Kaynaklardan Özel Bilgi Edinmesine Dair Değerlendirmeler
A. İnternet Araması
B. Yapay Zekâ
C. Diğer Kaynaklar

VII. Meslekten Olmayan Hâkimlerin Bulunduğu Yargılamada Özel Bilgi Kullanımı
A. Genel Olarak
B. Alman Hukuku
C. İsviçre Hukuku
D. Avusturya Hukuku
E. Türk Hukuku
1. Devlet Yargısı
2. Tahkim Yargısı

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM: HÂKİMİN KİŞİSEL BİLGİSİ

I. Hâkimin Kişisel Bilgisi Kavramı
A. Tanım
B. Terim

II. Hâkimin Kişisel Bilgisinin Yargılamaya Yansımasının Tarihi Gelişimi
A. Roma Kanonik Hukuku
B. Müşterek Hukuk
C. İslam Hukuku

III. Hâkimin Kişisel Bilgisinin Çeşitli Kavramlarla Karşılaştırılması
A. Hâkimin Kişisel Bilgisi ile Hâkimin Genel Bilgisi Ayrımı
B. Hâkimin Kişisel Bilgisi ile Herkesçe Bilinen Vakıalar Ayrımı
C. Hâkimin Kişisel Bilgisi ile Hâkimin Görevi Gereği Bildiği Vakıalar Ayrımı
D. Hâkimin Kişisel Bilgisi ile Hâkimin Kavrayışı/Bilişsel Değerlendirmesi Ayrımı

IV. Hâkimin Kişisel Bilgisinin Yargılamaya Etkisi
A. Alman Hukuku
B. İsviçre Hukuku
C. Uluslararası Metinler
D. Türk Hukuku
1. Öğretideki Görüşler
2. Yargıtay Uygulaması
E. Hâkimin Kişisel Bilgisini Yargılamada Kullanma Yasağının Değerlendirilmesi
1. Hukukî Dayanaklar Açısından
2. Psikolojik Temeller Açısından
F. Hâkimin Dava Konusu Vakıalara Yönelik İnternet Araması Sonucu Edindiği Bilgilerin Durumu
G. Hâkimin Kişisel Bilgisini Kullanmasının Kanun Yolu Denetimi

V. Hâkimin Kişisel Bilgisi Kullanma Yasağının Kapsamı

VI. Hâkimin Kişisel Bilgi Sahibi Olmasının Sonucu: Hâkimin Reddi
A. Genel Olarak
B. Hâkimin Çekilmesi
C. Hâkimin Reddinin Taraflarca Talep Edilmesi

VII. Hâkimin Kişisel Bilgisini Kullanmasının Yaptırımı: Hâkimin Sorumluluğu