Aşı Uygulamalarında Aydınlatılmış Onam

Dr. Yavuz Yayla

İçindekiler

Sunuş ...7
Önsöz ...9
Teşekkür ...11
Kısaltmalar ...19
GİRİŞ ...21
BİRİNCİ BÖLÜM...
AŞI UYGULAMASI...
§1. AŞI VE AŞI UYGULAMASI ...23
I. Aşı ve Aşı Uygulaması Kavramları ...23
A. Aşı Kavramı ...23
B. Aşı Uygulaması Kavramı ...25
II. Aşılamanın Tarihçesi ...26
A. Dünya’da Aşının Tarihi ...27
B. Türkiye’de Aşının Tarihi ...33
III. Aşı Uygulamasında Özel Bazı Haller ...37
A. Özel Olarak Uygulanan Aşılar ...37
1. Genel Olarak ...37
2. Çocuklara Uygulanan Aşılar ...38
a. Bazı Ülkelerde Uygulanan Aşılar ...39
b. Türkiye’de Uygulanan Aşılar ...39
3. Erişkinlere Uygulanan Aşılar ...40
4. Hamilelikte Uygulanan Aşılar ...42
5. Sağlık Çalışanlarına Uygulanan Aşılar ...43
6. Diğer Özel İşlerde Çalışanlara Önerilen Aşılar ...45
IV. Ulusal Aşı Takvimi Dışındaki Aşılar ...46
İKİNCİ BÖLÜM...
AŞI UYGULAMASI BAĞLAMINDA TIBBİ MÜDAHALE...
§ 1. AŞININ TIBBİ MÜDAHALE NİTELİĞİ ÇERÇEVESİNDE TIBBİ MÜDAHALE KAVRAMI VE BU KAVRAM BAKIMINDAN ÖNEM ARZ EDEN HUSUSLAR ...47
I. Tıbbi Müdahale Kavramı ...47
A. Mevzuatta Tıbbi müdahale Kavramı ...47
B. Doktrinde Tıbbi Müdahale Kavramı ...49
C. Aşının Tıbbi Müdahale Özelliği ...53
II. Tıbbi Müdahaleyle İlgili Önem Arz Eden Hususlar ...53
A. Hukuka Uygun Tıbbi Müdahale Kavramı ...53
1. Tıbbi Müdahalenin Kişilik Hakkını İhlal Etme Özelliği ...54
a. Yaşam Hakkı ...57
b. Vücut Bütünlüğü Hakkı ...59
c. Sağlık Hakkı ...60
d. Kendi Kaderini Tayin Hakkı (Self–Determination) ...61
B. Hukuka Uygun Tıbbi Müdahalenin Unsurları ...62
1. Tıbbi Müdahalenin Kanunen Yetkili Kişi Tarafından Gerçekleştirilmesi ...64
a. Yetkili Kişi Olarak Hekim ...66
b. Diş Hekimleri ...69
c. Hemşireler ...69
d. Ebeler ...72
e. Diğer Sağlık Mesleği Mensupları ...74
f. Sağlık Mesleği Görevlisi Olmayan Kimseler ...75
2. Tıbbi Müdahalenin Meşru Amaca Yönelik Olması ...75
a. Tıbbi Müdahalenin Hukuka veya Ahlaka Aykırı Olmaması ...77
aa. Tıbbi Müdahalenin Hukuka Aykırılığı ...78
bb. Tıbbi Müdahalenin Ahlaka Aykırılığı ...79
b. Meşru Amaca Yönelik Başlıca Müdahaleler ...81
aa. Teşhis ...82
bb. Tedavi ...83
cc. Önleme (Hastalıktan Koruma) ...85
dd. Nüfus Planlaması ...86
ee. Cinsiyet Değişikliği ...86
3. Tıbbi Müdahalenin Bilimsel Gelişmelere Uygun Olması ...87
4. Hastanın Aydınlatılmış Onamının Bulunması ...89
5. Tıbbi Müdahaleye Onam Verilmiş Olması veya Onamın Aranmadığı Hallerden Birinin Bulunması ...90
a. Tıbbi Müdahaleye Onam Verilmiş Olması ...90
b. Tıbbi Müdahaleye Onamın Aranmadığı Haller ...91
aa. Üstün Kamu Sağlığı ve Kanunla Getirilmiş Düzenlemeler ...92
bb. Hastanın Üstün Özel Yararı / Tıbbi Zorunluluk Halleri ...93
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM...
TIBBİ MÜDAHALEDE AYDINLATILMIŞ ONAM KAVRAMI, AYDINLATILMIŞ ONAMIN HUKUKİ NİTELİĞİ, DAYANAKLARI VE AYDINLATMA YÜKÜMLÜLÜĞÜ...
§1. AYDINLATILMIŞ ONAM KAVRAMI VE AYDINLATILMIŞ ONAMIN HUKUKİ NİTELİĞİ ...97
I. Aydınlatılmış Onam Kavramı ...98
II. Aydınlatılmış Onamın Hukuki Niteliği ...104
§2. POZİTİF HUKUKTA AYDINLATILMIŞ ONAM ...105
I. Uluslararası Hukuki Düzenlemeler ...105
A. Lizbon Hasta Hakları Bildirgesi ...106
B. Amsterdam Bildirgesi: Hasta Haklarının Geliştirilmesi ...107
C. Lizbon Bildirgesi II (Bali Bildirgesi) ...108
D. Oviedo Sözleşmesi: Avrupa İnsan Hakları ve Biyotıp Sözleşmesi ...109
E. Hasta Haklarına İlişkin Avrupa Statüsü ...110
II. Ulusal Hukuki Düzenlemeler ...112
A. Tababet ve Şuabatı Sanatlarının Tarzı İcrasına Dair Kanun ...113
B. Tıbbi Deontoloji Nizamnamesi ...113
C. Organ ve Doku Alınması, Saklanması, Aşılanması ve Nakli Hakkında 2238 Sayılı Kanun ...114
D. Nüfus Planlaması Hakkında 2827 Sayılı Kanun ...114
E. Hasta Hakları Yönetmeliği ...115
F. Diğer Düzenlemeler ...116
§3. AYDINLATILMIŞ ONAM BAKIMINDAN AYDINLATMA YÜKÜMLÜLÜĞÜ ...116
I. Genel Olarak Aydınlatma Yükümlülüğü ...117
II. Aydınlatma Türleri ...117
A. Güvenlik Aydınlatması (Tedavi Aydınlatması) ...118
1. Teşhise Yönelik Aydınlatma ...118
2. Kullanılan ve Kullanılacak İlaçlar Konusunda Aydınlatma ...119
3. Taşıt (Araç) Kullanımına İlişkin Aydınlatma ...123
B. Karar Aydınlatması (Otonomi Aydınlatması) ...124
1. Teşhis Aydınlatması ...125
2. Tedavi Aydınlatması (Süreç Aydınlatması) ...128
3. Alternatif Tıbbi Yöntemler Konusunda Aydınlatma ...130
4. Müdahale Yapılmamasının Sonuçlarına İlişkin Aydınlatma ...131
C. Ekonomik Aydınlatma ...131
D. Risk (Riziko) Aydınlatma ...132
III. Genel Olarak Aydınlatmanın Tarafları ...133
A. Aydınlatma Yükümlüsü ...134
B. Aydınlatılacak Kişiler ...135
IV. Aydınlatmanın Kapsamı, Şekli ve Zamanı ...137
A. Aydınlatmanın Kapsamının Belirlenmesinde Etkili Olan Hususlar ...137
1. Tıbbi Müdahalenin Aciliyeti ...139
2. Tehlikenin Büyüklüğü / Ölçüsü ...140
3. Tedavi Seçenekleri ...141
4. Hastanın Öznel / Sübjektif Durumu ...141
B. Aydınlatmanın Şekli ...142
C. Aydınlatmanın Zamanı ...144
V. Aydınlatma Yükümlülüğünün Bulunmadığı Haller ...145
A. Hastanın Aydınlatılma Hakkından Vazgeçmesi ...145
B. Hastanın Tıbbi Müdahale Konusunda Bilgi Sahibi Olması ...147
C. Tıbbi Zorunluluk Durumları / Acil Durumlar ve Ameliyatın Genişletilmesi ...148
D. Aydınlatmanın Hasta Açısından Anlamını Yitirmiş Olması ...151
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM...
AŞI UYGULAMALARINDA AYDINLATILMIŞ ONAMIN VERİLMESİ...
§1. GENEL OLARAK ...153
§2. AŞI UYGULANACAK KİŞİNİN EHLİYET DURUMUNA GÖRE AYDINLATILMIŞ ONAMIN VERİLMESİ ...154
I. Aşının Uygulanacağı Kişinin Tam Ehliyetli veya Sınırlı Ehliyetli Olması Halinde ...155
A. Genel Olarak Tam Ehliyetli ve Sınırlı Ehliyetli Kişi Kavramları ...155
1. Tam Ehliyetli ...156
2. Sınırlı Ehliyetli ...156
B. Tam veya Sınırlı Ehliyetli Tarafından Aydınlatılmış Onamın Verilmesi ...158
1. Tam Ehliyetli Tarafından Aydınlatılmış Onamın Verilmesi ...158
2. Sınırlı Ehliyetli Tarafından Aydınlatılmış Onamın Verilmesi ...160
II. Aşının Uygulanacağı Kişinin Sınırlı Ehliyetsiz Olması Halinde ...160
A. Genel Olarak Sınırlı Ehliyetsiz Kavramı ...160
B. Aşının Uygulanacağı Kişinin Ayırt Etme Gücüne Sahip Küçük ve Kısıtlı Olması ...161
1. Ayırt Etme Gücü ...161
2. Küçük / Çocuk ...162
3. Kısıtlı Olmak ...163
4. Ayırt Etme Gücüne Sahip Küçüğün ve Kısıtlının Ehliyeti ...164
C. Ayırt Etme Gücüne Sahip Küçük ve Kısıtlıya Yönelik Tıbbi Müdahaleye Onam ...165
1. Yasal Temsilcinin Onamının Yanında Küçüğün ve Kısıtlının Görüşünün Alınması ...167
2. Hem Yasal Temsilcinin Hem De Küçüğün ve Kısıtlının Onamının Alınması ...170
3. Sadece Küçüğün ve Kısıtlının Onamının Alınması ...171
4. Sadece Yasal Temsilcinin Onamına Üstünlük Tanıyan Görüş ...173
5. Görüşlerin Değerlendirilmesi ...174
III. Aşının Uygulanacağı Kişinin Tam Ehliyetsiz Olması Halinde ...176
A. Velayet Altında Bulunan Tam Ehliyetsizler Bakımından ...177
B. Vesayet Altında Bulunan Tam Ehliyetsizler Bakımından ...181
IV. Aşıyı Uygulayacak Hekim ile Kanuni Temsilcisi Arasında İhtilaf Çıkması Durumunda Aydınlatılmış Onam ...183
§3. ÇOCUĞA YÖNELİK TIBBİ MÜDAHALEDE ÜSTÜN NİTELİKTE ÖZEL YARAR (İVEDİLİK VE TIBBİ ZORUNLULUK HALİ) VE ÜSTÜN NİTELİKLİ KAMUSAL YARAR İLE KANUNUN VERDİĞİ YETKİNİN KULLANILMASI ...184
I. Çocuklarda Üstün Nitelikte Özel Yarar (İvedilik ve Tıbbi Zorunluluk Hali) ...186
II. Çocuklarda Üstün Nitelikli Kamusal Yarar ve Kanunun Verdiği Yetkinin Kullanılması ...188
§4. ZORUNLU AŞILARDA AYDINLATILMIŞ ONAM SORUNU ...189
I. Genişletilmiş Bağışıklama Programı ...189
II. Zorunlu Aşılar ...190
A. Zorunlu Aşı Kavramı ...190
B. Karşılaştırmalı Hukukta Zorunlu Aşı ...191
C. Türk Hukukunda: 1593 Sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu Kapsamında ...199
D. Zorunlu Aşı Konusunda Anayasa Mahkemesi ve Yargıtay Kararları ...201
III. Covid–19 Örneği ...207
IV. Aşı Karşıtlığı: Aşı Kararsızlığı ve Reddi ...211
Sonuç ...215
Kaynakça ...221