Sermaye Piyasasında Blokzinciri (Dağıtık Defter Teknolojisi) Kapsamında Yatırımcının Korunması: Uygulanacak Hukuk ve Uyuşmazlıkların Çözümünde Tahkim

Dr. Aslıhan Gülcan

İÇİNDEKİLER

Önsöz 

7

Kısaltmalar 

19

Giriş 

23

Birinci Bölüm

BLOKZİNCİRİ TEKNOLOJİSİ, KRİPTO VARLIKLAR VE SERMAYE PİYASALARINDA SAKLAMA ALTYAPISI OLARAK BLOKZİNCİRİ

• 1. BLOKZİNCİRİ TEKNOLOJİSİ VE KRİPTO VARLIKLARA GENEL BAKIŞ 

29

1. Blokzinciri Kavramı ve Blokzinciri Teknolojisinin Genel Yapısı 

29

1. Dağıtık Defter Teknolojisi (DLT) ve Blokzinciri Kavramları 

29

1. Blokzinciri Teknolojisinin Ortaya Çıkışı ve Gelişimi 

32

1. Blokzincirinin Ortaya Çıkışı: Bitcoin 

32

2. Ethereum ve Akıllı Sözleşmeler 

33

3. Blokzinciri Sistemlerinin Sınıflandırılması: Özel/Açık ve İzne Tabi/İzne Tabi

Olmayan Sistemler 

36

4. Blokzinciri Teknolojisinin Temel Özellikleri 

38

1. Merkeziyetsizlik 

38

1. Şeffaflık 

39

1. Değiştirilmezlik (Tahrifata Karşı Dayanıklılık) 

39

1. Blokzinciri Teknolojisine İlişkin Temel Kavramlar 

40

1. Blokzincirinde Blok Yapısı ve Blok Kavramı 

40

2. Düğüm (Node) Kavramı 

42

3. Kripto Varlık (Token) Kavramı 

42

1. Blokzinciri Sisteminin İşleyişi 

46

1. Açık ve Özel Anahtarlar Aracılığıyla İşlemlerin Gerçekleştirilmesi 

46

2. Mutabakata Varılması (Consensus) 

49

1. İş İspatı Mekanizması (Proof of Work, “PoW”) 

50

1. Hisse İspatı Mekanizması (Proof of Stake, “PoS”) 

50

1. Kripto Varlıkların Sınıflandırılması 

52

1. Genel Olarak 

52

1. Kripto Varlıkların Ekonomik Amacına Göre Sınıflandırılması 

53

1. Ödeme Tipi Kripto Varlıklar (Payment Tokens) 

58

2. Fayda Tipi Kripto Varlıklar (Utility Tokens) 

58

3. Menkul Kıymet Tipi Kripto Varlıklar (Security Tokens) 

60

1. Değer Kaynağına Göre Sınıflandırma 

62

1. Değerini Blokzincirinden Alan Kripto Varlıklar (Zincir İçi Kripto Varlıklar) 

63

2. Değerini Dışarıdan Bir Varlıktan Alan Kripto Varlıklar (Zincir Dışı Kripto Varlıklar 

63

III. Kripto Varlıkların Sermaye Piyasası Araçları Bakımından Değerlendirilmesi 

65

1. Genel Olarak 

65

1. Türk Hukukunda Kripto Varlıkların Sermaye Piyasası Aracı Olarak

Nitelendirilmesi 

66

1. Kripto Varlıkların Sermaye Piyasası Aracı Olarak Nitelendirilmesinin Önemi ve

Bu Konudaki Mevcut Yaklaşımlar 

66

1. 6362 sayılı SerPK Kapsamında Sermaye Piyasası Aracı Kavramı 

69

1. Kripto Varlıkların Menkul Kıymetler Bakımından Değerlendirilmesi 

69

1. Pay ve Pay Benzeri Menkul Kıymetler 

71

1. Borçlanma Araçları 

78

1. Kripto Varlıkların Türev Araçlar Bakımından Değerlendirilmesi 

82

1. Kripto Varlıkların Yatırım Sözleşmeleri Bakımından Değerlendirilmesi 

85

2. Değerlendirmemiz 

88

1. Karşılaştırmalı Hukukta Kripto Varlıkların Sermaye Piyasası Aracı Olarak

Nitelendirilmesine İlişkin Düzenlemeler 

90

1. İsviçre 

90

1. DLT Uyum Kanunu’ndan Önceki Dönem 

90

1. Kripto Varlıkların Sermaye Piyasası Aracı Niteliğine İlişkin DLT Uyum Kanunu

Kapsamındaki Düzenlemeler 

93

2. Almanya 

94

1. Kripto Varlıkların Sermaye Piyasası Aracı Olarak Nitelendirilmesine İlişkin

BaFin’in Yaklaşımı 

94

1. Alman Elektronik Menkul Kıymetler Kanunu (eWpG) Kapsamındaki

Düzenlemeler 

95

3. Amerika Birleşik Devletleri 

98

1. Genel Olarak 

98

1. ABD’de Kripto Varlıkların Sermaye Piyasası Aracı Niteliğinin Belirlenmesinde

Benimsenen Kriterler 

99

1. Ripple Davası 

101

1. Son Gelişmeler 

102

4. Avrupa Birliği 

104

1. Kripto Varlık Piyasaları Tüzüğü (MiCAR) 

104

1. Avrupa Birliği Hukukunda Kripto Varlıkların Sermaye Piyasası Aracı

Niteliğine İlişkin Genel Yaklaşım 

105

1. ESMA Kriterleri 

107

1. Menkul Kıymetler Bakımından 

107

1. Diğer Finansal Araçlar Bakımından 

108

1. DLT Pilot Rejimi 

110

1. Türk Hukuku Kapsamında Kripto Varlıklara İlişkin Düzenlemeler 

112

1. Ödemelerde Kripto Varlıkların Kullanılmamasına Dair Yönetmelik 

112

2. Sermaye Piyasası Kanunu’nda 7518 sayılı Kanun Uyarınca Yapılan

Düzenlemeler 

114

1. Kripto Varlık Hizmet Sağlayıcıları ve Faaliyet Alanları 

115

1. Türk Hukukunda Kripto Varlık Saklama Hizmeti Sunulması 

116

1. Saklama Hizmeti 

116

1. Kripto Varlık Saklama Kuruluşlarının Kuruluş ve Faaliyet Şartları 

118

1. Saklama Modeli 

120

1. Değerlendirmemiz 

123

1. Kripto Varlık Yatırımcının Korunması Bakımından 

123

2. Kripto Ekosistemi Açısından Etkileri 

127

• 2. SERMAYE PİYASASI ARAÇLARININ BLOKZİNCİRİ TABANLI SİSTEMDE

SAKLANMASI 

128

1. Genel Olarak 

128

1. Sermaye Piyasalarında Aracılı Saklama Sistemine Genel Bakış 

128

1. Kavram 

128

1. Geleneksel Saklama Sisteminden Aracılı Saklama Sistemine Geçiş 

129

1. Aracılı Saklama Sistemine İlişkin Temel Kavramlar 

133

1. Hareketsizleştirme 

133

2. Kaydileştirme 

134

3. Merkezi Saklama Kavramı ve Yöntemleri 

135

1. Kavram 

135

1. Merkezi Saklama Sistemlerinde Şeffaflık Esasına Dayalı Yöntemler ve Hak

Sahipliği Modelleri 

136

1. Türk Hukukunda Aracılı Saklama Sistemi 

138

1. Sermaye Piyasası Araçlarının Hareksizleştirilmesi ve Kaydileştirilmesi 

139

2. Türk Hukukunda Benimsenen Merkezi Saklama Yöntemi ve Hak Sahipliği

Modeli 

140

3. Merkezi Kayıt Kuruluşunun Yapısı, Görevleri ve Sorumluluğuna İlişkin Temel

Bilgiler 

143

III. Aracılı Saklama Sisteminden Kaynaklanan Hukuki Problemler ve Çözüm Olarak

Blokzinciri Altyapısı 

145

1. Genel Olarak 

145

1. Maddi Hukuk Problemlerine ve Blokzinciri Kapsamında Getirilen Çözüm

Önerilerine Genel Bakış 

147

1. Şeffaf Olmayan Saklama Sistemlerinde Yatırımcının Haklarından Yoksun

Bırakılması 

147

1. Milletlerarası Sermaye Piyasası İşlemlerinde Çok Kademeli Aracılı Saklama

Yapısının Ortaya Çıkması ve Hukuki Sonuçları 

148

1. Aracı Riski 

150

2. Blokzinciri Teknolojisinin Sermaye Piyasası Hukukunda Saklama Yapısına Etkisi

ve Sunabileceği Olası Faydalar 

152

3. Aracısızlıktan Yeni Tür Aracılara: Blokzinciri Tabanlı Sistemlerde Aracı

Kurumların Ortaya Çıkması Meselesi 

154

4. Merkeziyetsizlikten Denetime: Blokzinciri Tabanlı Saklama Yapılarının

Regülasyon Kapsamına Alınması 

156

1. Genel Değerlendirme 

158

İkinci Bölüm

SERMAYE PİYASASI HUKUKUNDA BLOKZİNCİRİ TABANLI SAKLAMA SİSTEMLERİNDE HAK SAHİPLİĞİ VE UYGULANACAK HUKUK

• 1. ARACILI SAKLAMA SİSTEMİNDE HAK SAHİPLİĞİ VE KANUNLAR İHTİLAFI

PROBLEMLERİ 

162

1. Milletlerarası Menkul Kıymet İşlemlerinden Kaynaklanan Hak Sahipliği

Uyuşmazlıklarında Uygulanacak Hukukun Belirlenmesinin Önemi 

162

1. Geleneksel Bağlama Kuralları 

165

1. Lex Cartae Sitae 

165

1. Kıymetli Evrak Niteliğinde Bir Senede Bağlanmamış Menkul Kıymetlere İlişkin

Hak Sahipliği Meselelerinde Bağlama Kuralları 

166

1. Aracılı Saklama Sisteminde Geleneksel Bağlama Kuralları Aracılığı ile

Uygulanacak Hukukun Tespitinde Karşılaşılan Problemler 

169

III. Kaydi Menkul Kıymetlere Özgü Geliştirilen Modern Bağlama Kuralları 

171

1. PRIMA Yaklaşımının Ortaya Çıkışı 

171

1. PRIMA Kapsamında Önerilen Bağlama Noktaları 

173

1. Hesap Yeri Yaklaşımı (Fiili PRIMA – PRIMA Tip 1) 

173

2. Hukuk Seçimi Yaklaşımı (Sözleşmeye Dayalı PRIMA – Tip 2) 

176

3. Nitelikli Ofis Yaklaşımı 

178

1. Lahey Menkul Kıymetler Konvansiyonu 

179

1. Kapsam ve Uygulama Alanı 

179

2. Temel Bağlama Kuralı 

181

3. Yedek Bağlama Kuralları 

183

1. Türk Hukuku Bakımından Değerlendirme 

185

1. Genel Değerlendirmemiz 

188

• 2. BLOKZİNCİRİ TABANLI SİSTEMLERDE SAKLANAN SERMAYE PİYASASI

ARAÇLARINA İLİŞKİN HAK SAHİPLİĞİ UYUŞMAZLIKLARINDA UYGULANACAK

HUKUK 

194

1. Blokzinciri Teknolojisinin Sermaye Piyasası Hukukunda Aracılı Saklama

Sisteminden Kaynaklanan Uygulanacak Hukuk Sorununa Çözüm Potansiyeli 

194

1. Özel Hukukun Yekneseklaştırılması Bakımından Sağlayabileceği Avantajlar 

194

1. Aracısız Sisteme Geçilmesi Bakımından Sağlayabileceği Avantajlar 

198

1. Blokzincirinde Tutulan Sermaye Piyasası Araçlarına İlişkin Hak Sahipliği

Meselelerinde Uygulanacak Hukukun Belirlenmesi 

201

1. Kripto Varlıklarda Hak Sahipliği Uyuşmazlığı ve Uygulanacak Hukukun

Belirlenmesinin Önemi 

201

1. Sermaye Piyasası Aracı Niteliğindeki Kripto Varlıklara İlişkin İşlemlerde

Yabancılık Unsuru 

205

1. Yabancılık Unsuru Kavramı 

205

2. Sermaye Piyasası Aracı Niteliğindeki Kripto Varlıklara İlişkin Uyuşmazlıklarda

Yabancılık Unsurunun Tespiti 

207

1. Sermaye Piyasası Aracı Niteliğindeki Kripto Varlıklara İlişkin Hak Sahipliği

Uyuşmazlıklarında Vasıflandırma Meselesi 

211

1. Vasıflandırma Kavramı ve Vasıflandırma Yöntemi 

211

2. Hak Sahipliği Uyuşmazlıklarının Vasıflandırılmasında Karşılaşılabilecek Güçlükler 

214

3. Sermaye Piyasası Aracı Niteliğindeki Kripto Varlıklardan Doğan Uyuşmazlıkların

Vasıflandırılmasında Özellik Arz Eden Hâller 

219

III. Sermaye Piyasası Aracı Niteliğindeki Kripto Varlıklara İlişkin Hak Sahipliği

İhtilaflarında Bağlama Kuralları 

221

1. Menkul Kıymetlere İlişkin Mevcut Bağlama Kurallarının Blokzinciri Kapsamında

Uygulanabilirliği 

221

1. Genel Olarak 

221

2. Fiili PRIMA (Hesap Yeri Yaklaşımı) 

222

3. Lahey Menkul Kıymetler Konvansiyonu Kapsamında Hukuk Seçimi 

224

4. Lex Rei Sitae (Lex Situs Cartae) Kuralının Elverişsizliği 

228

1. Kripto Varlıklara İlişkin Hak Sahipliği İhtilaflarında Önerilen Alternatif Bağlama

Noktaları 

229

1. Alternatif Bağlama Noktalarının Sermaye Piyasası Aracı Niteliğindeki Kripto

Varlıklar Bakımından Uygulanabilirliği ve Kapsamı 

229

2. Ara Değerlendirme 

232

3. Kripto Menkul Kıymetlerde Hak Sahipliği İhtilaflarına İlişkin Alternatif Bağlama

Noktalarının Analizi 

234

1. Lex Codicis veya Lex Digitalis 

234

1. PROPA ve PREMA 

235

1. PREMA 

236

1. PROPA 

237

1. Özel Anahtarın Bulunduğu Yer Hukuku 

240

1. Alacak Hakkının Devrine Uygulanacak Hukukun Kıyasen Uygulanması 

243

1. İhraççının Tabi Olduğu Yer Hukuku (Lex Societatis) 

246

1. Kripto Varlığın Yaratıldığı Ana Hesabın Bulunduğu Yer Hukuku (LIMA) 

247

1. Denetim Yeri Hukuku 

248

1. İrade Serbestisi Kapsamında Taraflarca Hukuk Seçimi 

249

ı. Hakkın Doğduğu Yer Hukuku (Lex Creationis) 

254

1. Karşılaştırmalı Hukuk Düzenlemeleri 

257

1. Almanya 

257

1. İsviçre 

259

1. Amerika Birleşik Devletleri 

262

1. Lihtenştayn 

264

1. İspanya 

265

1. Uluslararası Düzenlemeler 

266

1. Dijital Varlıkların Teminat Olarak Kullanılması Hakkında ELI İlkeleri 

266

1. Dijital Varlıklar ve Özel Hukuk Hakkında UNIDROIT İlkeleri 

269

1. Genel Olarak 

269

2. UNIDROIT İlkeleri Kapsamında Dijital Varlıklar Üzerindeki Hak Sahipliği

Meselelerine Uygulanacak Hukuk 

270

1. Genel Değerlendirme ve Öneriler 

274

1. Genel Değerlendirme 

274

1. Blokzinciri Tabanlı Menkul Kıymetlerde Basamaklı Bağlama Kuralı Önerisi 

276

1. Hukuk Seçimi (Taraf Özerkliği) 

276

2. Denetim Yeri Hukuku 

279

3. Platform Yöneticisinin Merkezinin Bulunduğu Yer Hukuku 

279

4. İhraççının Tabi Olduğu Hukuk 

280

5. Özel Anahtarı Kontrol Eden Kişinin Bulunduğu Yer Hukuku 

280

6. Kaçış Hükmüne Yer Verilmesi 

281

7. Değerini Doğrudan Blokzincirinden Alan Kripto Menkul Kıymetler ile Değeri

Blokzinciri Dışı Menkul Kıymetlere Dayalı Kripto Menkul Kıymetler Arasında

Ayrım 

281

1. Sermaye Piyasası Aracı Niteliğindeki Kripto Varlıklara İlişkin Hak Sahipliği

İhtilaflarında Doğrudan Uygulanan Kurallar ve Kamu Düzeni 

282

1. Doğrudan Uygulanan Kurallar 

282

2. Kamu Düzeni Müdahalesi 

284

1. Türk Hukuku Bakımından Değerlendirme 

287

Üçüncü Bölüm

KRİPTO VARLIKLARA İLİŞKİN SERMAYE PİYASASI UYUŞMAZLIKLARININ ÇÖZÜMÜNDE TAHKİM

• 1. SERMAYE PİYASASI UYUŞMAZLIKLARININ TAHKİM YOLUYLA ÇÖZÜMÜ 

294

1. 6362 Sayılı Sermaye Piyasası Kanunu Kapsamında Uyuşmazlık Çözüm

Mekanizmaları 

294

1. Borsa İstanbul Nezdinde Borsa İçi Uyuşmazlıkların Çözümü 

295

1. Borsa İstanbul Nezdinde Gerçekleştirilen Uyuşmazlık Çözüm Yönteminin

Hukuki Niteliği 

298

1. Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği Nezdinde Uyuşmazlıkların Çözümü 

299

1. Uyuşmazlıkların TSPB Nezdinde Tahkim Yoluyla Çözümü 

300

2. Uyuşmazlıkların TSPB Nezdinde Müşteri Uyuşmazlıkları Hakem Heyeti Yoluyla

Çözümü 

303

1. Borsa İstanbul ve TSPB Nezdindeki Uyuşmazlık Çözüm Yöntemlerinin Kripto

Varlık Uyuşmazlıkları Bakımından Değerlendirilmesi 

306

1. Değerlendirmemiz 

308

1. Sermaye Piyasası Uyuşmazlıklarının Çözümünde Tahkimin Ortaya Çıkışı 

311

1. Sermaye Piyasası Uyuşmazlıklarının Tahkime Konu Olması 

311

1. Sermaye Piyasası Uyuşmazlıklarının Çözümünde Tahkim Yolunun

Yaygınlaşması 

312

1. Sermaye Piyasası Uyuşmazlıklarının Tahkime Elverişliliği 

315

1. Tahkime Elverişlilik Kavramı 

315

2. Türk Hukukunda Sermaye Piyasası Uyuşmazlıklarının Tahkime Elverişliliği 

320

1. Tüketici Sıfatını Haiz Sermaye Piyasası Yatırımcılarının Taraf Olduğu

Uyuşmazlıklarda Tahkim 

323

1. Sermaye Piyasası Yatırımcısının Tüketici Sıfatının Belirlenmesi 

323

2. Tüketici Uyuşmazlıklarının Tahkime Elverişliliği 

332

1. Karşılaştırmalı Hukuka Genel Bakış 

332

1. Türk Hukukunda Tüketici Uyuşmazlıklarının Tahkime Elverişliliği 

335

3. Ara Değerlendirme 

340

• 2. KRİPTO VARLIKLARA İLİŞKİN SERMAYE PİYASASI UYUŞMAZLIKLARININ

ÇÖZÜMÜNDE TAHKİM 

341

1. Kripto Varlıklara İlişkin Sermaye Piyasası Uyuşmazlıkları 

341

1. Blokzinciri Tabanlı Uyuşmazlıklara Genel Bakış 

341

1. Blokzincirinin Sermaye Piyasası Üzerindeki Riskleri ve Yol Açabileceği

Uyuşmazlıklar 

344

1. Alım Satım, Takas ve Saklama Süreçlerinde Ortaya Çıkabilecek Riskler 

344

2. Saklama Altyapısına Bağlı Hak Sahipliği Uyuşmazlıkları 

346

3. Kripto Varlıkların İlk Arzına İlişkin Uyuşmazlıklar ve Tahkime Elverişlilik Sorunu 

347

4. Değerlendirmemiz 

348

1. Kripto Varlıklara İlişkin Sermaye Piyasası Uyuşmazlıklarının Tahkime

Elverişliliği 

349

1. Türk Hukuku Bakımından Değerlendirme 

349

1. Kripto Varlık Uyuşmazlıklarının Tüketici Hukuku Bakımından Tahkime

Elverişliliği 

351

1. Kripto Varlık Uyuşmazlıklarında Yatırımcının Tüketici Sıfatı 

351

2. Kripto Varlık Uyuşmazlıklarında Tüketici Niteliği ve Görevli Mahkemeye İlişkin

BAM Kararlarının Değerlendirilmesi 

352

3. Sermaye Piyasası Aracı Niteliğindeki Kripto Varlık Uyuşmazlıklarında

Yatırımcının Tüketici Niteliğinin Belirlenmesi 

358

1. Kripto Varlık Yatırımcısının Tüketici Niteliğinin Tahkim Yargılamasına Etkileri 

359

III. Kripto Varlıklara İlişkin Uyuşmazlıkların Çözümünde Tahkimin Avantajları ve

Tahkim Yargılamasında Karşılaşılabilecek Problemler 

360

1. Tahkimin Sunabileceği Avantajlar 

360

1. Tahkimin Yabancı Yargı Belirsizliklerinden Kaçınma İşlevinin Blokzincirinin

Merkeziyetsiz Yapısıyla Uyumu 

361

2. Gizlilik 

363

3. Uyuşmazlıkların Uzman Kişilerce Çözüme Kavuşturulması 

364

4. Usulî Esneklik 

365

1. Tahkim Yoluna Başvuruda ve Yargılama Aşamasında Karşılaşılabilecek

Problemler 

366

1. Hakem Kararlarının İcrası Bakımından Ortaya Çıkabilecek Problemler 

367

2. Tahkim Anlaşmasının Şekli Geçerliliği Kapsamında Ortaya Çıkabilecek

Problemler 

370

3. Taleplerin Karara Bağlanması Aşamasında Kripto Varlıklara Özgü Sorunlar 

377

1. Uluslararası Hukukta Kripto Varlık Uyuşmazlıklarının Tahkime Konu Olması ve

Yargı Kararları 

380

1. Amerika Birleşik Devletleri Hukukunda Kripto Varlıklara İlişkin Tahkim

Uygulamaları ve Mahkeme Kararları 

381

1. Birleşik Krallık 

386

1. Kanada 

389

1. Kararların Türk Hukuku Bakımından Değerlendirilmesi 

390

1. Kripto Varlık Uyuşmazlıkları İçin Özel Olarak Geliştirilen Tahkim Kuralları 

391

1. JAMS Akıllı Sözleşme Tahkim Kuralları 

392

1. Londra Tahkim ve Arabuluculuk Merkezi (LCAM) Kuralları 

394

1. Dijital Uyuşmazlık Çözüm Kuralları (“DDRR”) 

396

• 3. GENEL DEĞERLENDİRME VE ÖNERİLER 

398

1. Genel Değerlendirme ve Tespitler 

398

1. Türk Hukuku Bakımından Öneriler 

400

SONUÇ 

409

KAYNAKÇA 

419