İş Hukukunda Asgari Ücret

Doç. Dr. Baki Oğuz Mülayim

İÇİNDEKİLER

ÖNSÖZ ............................................................................................................................... 7
İÇİNDEKİLER....................................................................................................................... 9
KISALTMALAR .................................................................................................................. 15
GİRİŞ ......................................................................................................................... 17

BİRİNCİ KISIM

ÜCRET KAVRAMI, ASGARİ ÜCRET KAVRAMI,
ASGARİ ÜCRET HAKKI VE ASGARİ ÜCRETİN AMACI

BİRİNCİ BÖLÜM
ÜCRET KAVRAMI

§1. 4857 İŞ KANUNU, 6098 SAYILI TÜRK BORÇLAR KANUNU, 5953 SAYILI
BASIN İŞ KANUNU VE 854 SAYILI DENİZ İŞ KANUNU BAKIMINDAN ÜCRET ................ 21
I. Genel Olarak.................................................................................................... 21
II. 4857 sayılı İş Kanunu Bakımından Ücret ......................................................... 22
III. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu Bakımından Ücret ........................................ 22
IV. 854 sayılı Deniz İş Kanunu Bakımından Ücret.................................................. 23
V. 5953 sayılı Basın İş Kanunu Bakımından Ücret ................................................ 24
§2. SOSYAL GÜVENLİK HUKUKU VE VERGİ HUKUKU BAKIMINDAN ÜCRET ............. 25
I. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu
Bakımından Ücret............................................................................................ 25
II. 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu Bakımından Ücret........................................... 26
§3. BRÜT ÜCRET VE NET ÜCRET............................................................................... 27
I. Genel Olarak.................................................................................................... 27
II. Brüt Ücret........................................................................................................ 27
III. Net Ücret ......................................................................................................... 28
§4. ORTALAMA ÜCRET, ORTANCA ÜCRET VE KAİTZ ENDEKSİ .................................. 29
I. Genel Olarak.................................................................................................... 29
II. Ortalama Ücret................................................................................................ 30
III. Ortanca Ücret.................................................................................................. 31
IV. Kaitz Endeksi.................................................................................................... 32
§5. AZAMİ ÜCRET.................................................................................................... 34

10 İçindekiler

İKİNCİ BÖLÜM
ASGARİ ÜCRET KAVRAMI

§6. TANIMI.............................................................................................................. 41
§7. SÖZLEŞMESEL ASGARİ ÜCRET ............................................................................ 44
§8. BRÜT ASGARİ ÜCRET VE NET ASGARİ ÜCRET...................................................... 45
I. Brüt Asgari Ücret.............................................................................................45
II. Net Asgari Ücret ..............................................................................................46
§9. YAŞAM ÜCRETİ .................................................................................................. 47

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

ASGARİ ÜCRET HAKKI VE ASGARİ ÜCRETİN AMACI

§10. ASGARİ ÜCRET HAKKI ........................................................................................ 53
I. Asgari Ücretin Kapsamı ....................................................................................53
II. Yasal Dayanaklar...............................................................................................56
1. Anayasa .....................................................................................................56
2. 4857 sayılı İş Kanunu.................................................................................65
3. Asgari Ücret Yönetmeliği...........................................................................66
4. 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı
Kararnamesi ..............................................................................................66
III. Asgari Ücretin Kamu Düzenine İlişkin Olması...................................................66
§11. ASGARİ ÜCRETİN AMACI.................................................................................... 73
I. Genel Olarak ....................................................................................................73
II. Sosyal Adaletin Sağlanmasında Asgari Ücret ...................................................77
III. Sosyal Politika Aracı Olarak Asgari Ücret .........................................................80
IV. Asgari Ücretin Sosyal Koruma Sağlaması .........................................................86

İKİNCİ KISIM

ULUSLARARASI HUKUKTA ASGARİ ÜCRET
BİRİNCİ BÖLÜM
TARİHSEL GELİŞİM

§12. SANAYİ DEVRİMİ ÖNCESİ................................................................................... 89
§13. SANAYİ DEVRİMİ SONRASI ................................................................................ 92
I. Modern Anlamda İlk Yasal Düzenlemeler ........................................................92
1. Yeni Zelanda..............................................................................................92
2. Avustralya .................................................................................................93
3. Birleşik Krallık............................................................................................95

İçindekiler 11
4. Amerika Birleşik Devletleri ....................................................................... 97
5. Diğer Ülkeler........................................................................................... 100
II. II. Dünya Savaşı Sonrası Dönem .................................................................... 102
1. Genel Olarak........................................................................................... 102
2. Bazı Avrupa Ülkeleri ............................................................................... 107
a. Fransa.............................................................................................. 107
b. Almanya........................................................................................... 114
c. Birleşik Krallık .................................................................................. 121
d. Hollanda .......................................................................................... 127
e. İspanya ............................................................................................ 131

İKİNCİ BÖLÜM

ULUSLARARASI ÇALIŞMA ÖRGÜTÜ DÜZENLEMELERİ

§14. GENEL OLARAK ................................................................................................137
§15. BİLDİRGELER ....................................................................................................139
I. Philadelphia Bildirgesi ................................................................................... 139
II. Adil Bir Küreselleşme için Sosyal Adalet Bildirgesi ........................................ 140
§16. SÖZLEŞMELER ..................................................................................................141
I. 26 nolu Asgari Ücret Belirleme Yöntemi Sözleşmesi...................................... 141
II. 131 nolu Asgari Ücret Tespit Sözleşmesi....................................................... 143
III. 99 nolu Asgari Ücret Tespit Mekanizması (Tarım) Sözleşmesi ...................... 144
§17. TAVSİYE KARARLARI.........................................................................................146
I. 135 nolu Asgari Ücret Tespit Tavsiye Kararı .................................................. 146
II. 30 nolu Asgari Ücret Tespit Mekanizması Tavsiye Kararı .............................. 147
III. 89 nolu Asgari Ücret Tespit Mekanizması (Tarım) Tavsiye Kararı.................. 148

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

BİRLEŞMİŞ MİLLETLER VE AVRUPA KONSEYİ DÜZENLEMELERİ

§18. GENEL OLARAK ................................................................................................151
§19. BİRLEŞMİŞ MİLLETLER ......................................................................................151
I. İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi ............................................................. 151
II. Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesi........................................... 152
III. Birleşmiş Milletler 2030 Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri .......................... 154
§20. AVRUPA KONSEYİ ............................................................................................155
I. Avrupa Sosyal Şartı........................................................................................ 155

12 İçindekiler

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
AVRUPA BİRLİĞİ DÜZENLEMELERİ

§21. GENEL OLARAK................................................................................................ 157
§22. İŞÇİLERE YÖNELİK TEMEL SOSYAL HAKLARA İLİŞKİN TOPLULUK ŞARTI ............ 160
§23. 92/441 SAYILI SOSYAL KORUMA SİSTEMLERİNDE YETERLİ KAYNAKLAR VE
SOSYAL YARDIMA İLİŞKİN ORTAK KRİTERLERE İLİŞKİN TAVSİYE KARARI........... 166
§24. AVRUPA BİRLİĞİ TEMEL HAKLAR ŞARTI............................................................ 167
§25. AVRUPA SOSYAL HAKLAR SÜTUNU.................................................................. 168
§26. 2020/152 SAYILI AVRUPA BİRLİĞİ KONSEYİ KARARI......................................... 171
§27. 2022/2041 SAYILI AVRUPA BİRLİĞİ’NDE YETERLİ ASGARİ ÜCRETE İLİŞKİN
DİREKTİF.......................................................................................................... 172
I. Genel Olarak ..................................................................................................172
II. Yasal Dayanak ................................................................................................176
III. Amacı .............................................................................................................179
IV. Kapsam ve İçeriği ...........................................................................................180
§28. 2023/41 SAYILI AKTİF KATILIMI GÜVENCE ALTINA ALAN YETERLİ ASGARİ
GELİRE İLİŞKİN TAVSİYE KARARI...................................................................... 188

ÜÇÜNCÜ KISIM
ULUSAL HUKUKTA ASGARİ ÜCRET
BİRİNCİ BÖLÜM
TARİHSEL GELİŞİM

§29. CUMHURİYET ÖNCESİ DÖNEM......................................................................... 191
§30. CUMHURİYET DÖNEMİ .................................................................................... 193
I. 1920-1936 Dönemi ........................................................................................193
II. 3008 sayılı İş Kanunu Dönemi ........................................................................195
1. 1936-1951 Dönemi .................................................................................195
2. 1951-1967 Dönemi .................................................................................198
a. Genel Olarak ....................................................................................198
b. Gazeteciler .......................................................................................202
c. Gemi Adamları .................................................................................204
III. 931 ve 1475 sayılı İş Kanunu Dönemi.............................................................206
1. 1967-1973 Dönemi .................................................................................206
2. 1974-1988 Dönemi .................................................................................220
a. 1974-1976 Dönemi ..........................................................................220
b. 1977-1979 Dönemi ..........................................................................225
c. 1980-1988 Dönemi ..........................................................................227
3. 1989-2002 Dönemi .................................................................................229

İçindekiler 13
a. 1989-1999 Dönemi.......................................................................... 229
b. 2000-2002 Dönemi.......................................................................... 235
IV. 4857 SAYILI İŞ KANUNU DÖNEMİ .................................................................. 236
1. 2003-2012 Dönemi................................................................................. 236
2. 2013-2026 Dönemi................................................................................. 239

İKİNCİ BÖLÜM

ASGARİ ÜCRET TESPİT KOMİSYONU, ASGARİ ÜCRETİN TESPİTİ SÜRECİ,
TESPİT ARALIĞI VE SÜRESİ, ASGARİ ÜCRET TESPİT KOMİSYONU KARARLARININ

YÜRÜRLÜĞE GİRMESİ VE BAĞLAYICILIĞI

§31. ASGARİ ÜCRET TESPİT KOMİSYONU .................................................................243
I. Genel Olarak.................................................................................................. 243
II. Asgari Ücret Tespit Komisyonu Üyeleri ......................................................... 245
III. Asgari Ücret Tespit Komisyonu İşçi ve İşveren Temsilcileri ........................... 248
1. Asgari Ücret Tespit Komisyonu İşçi Temsilcileri ..................................... 248
2. Asgari Ücret Tespit Komisyonu İşveren Temsilcileri............................... 252
3. Asgari Ücret Tespit Komisyonu İşçi ve İşveren Temsilcilerinde
Aranan Nitelikler .................................................................................... 253
§32. ASGARİ ÜCRETİN TESPİTİ SÜRECİ, TESPİT ARALIĞI VE SÜRESİ ..........................255
I. Asgari Ücretin Tespiti Süreci.......................................................................... 255
II. Asgari Ücretin Tespit Aralığı ve Süresi........................................................... 258
§33. ASGARİ ÜCRET TESPİT KOMİSYONU KARARLARININ YÜRÜRLÜĞE GİRMESİ
VE BAĞLAYICILIĞI.............................................................................................260
I. Asgari Ücret Tespit Komisyonu Kararlarının Yürürlüğe Girmesi .................... 260
II. Asgari Ücret Tespit Komisyonu Kararlarının Bağlayıcılığı .............................. 261

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

ASGARİ ÜCRETİN TESPİTİNDE EŞİTLİK İLKESİ, ASGARİ ÜCRETİN
TESPİTİ ESASLARI VE ASGARİ ÜCRETİN TESPİTİNDE DİKKATE ALINACAK HUSUSLAR
§34. ASGARİ ÜCRETİN TESPİTİNDE EŞİTLİK İLKESİ.....................................................271
§35. ASGARİ ÜCRETİN TESPİTİ ESASLARI ..................................................................275
I. Bütün İşkollarını Kapsaması........................................................................... 275
II. Ücretin Günlük Olarak Belirlenmesi .............................................................. 281
1. Genel Olarak........................................................................................... 281
2. Aylık, Haftalık, Saat Başına, Parça Başına veya Yapılan İş Tutarına
Göre Ücret Ödenen Durumlar................................................................ 282
III. Zorunlu İhtiyaçları Asgari Düzeyde Karşılaması............................................. 285
IV. İşçinin Esas Alınması...................................................................................... 287

14 İçindekiler
§36. ASGARİ ÜCRETİN TESPİTİNDE DİKKATE ALINACAK HUSUSLAR......................... 293
I. Genel Olarak ..................................................................................................293
II. Ülkenin İçinde Bulunduğu Ekonomik Durum .................................................295
III. Ücretliler Geçinme Endeksleri........................................................................297
IV. Fiilen Ödenmekte Olan Ücretlerin Genel Durumu .........................................299
V. Geçim Şartları.................................................................................................302

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
İŞVERENİN YÜKÜMLÜLÜKLERİ

§37. ASGARİ ÜCRET ÖDENMESİ ZORUNLULUĞU...................................................... 305
I. Genel Olarak ..................................................................................................305
II. Ücretin Kararlaştırıldığı Durumlar ..................................................................311
III. Ücretin Kararlaştırılmadığı Durumlar .............................................................317
IV. Sosyal Yardımlar Nedeni ile Asgari Ücretten İndirim Yapılamaması ..............319
§38. ASGARİ ÜCRETE İLİŞKİN YÜKÜMLÜLÜKLERE AYKIRILIK..................................... 320
I. Hukuki Yaptırımlar .........................................................................................320
1. Asgari Ücretin Talep Edilebilmesi............................................................320
2. İş Sözleşmesinin Haklı Nedenle Feshi......................................................321
II. Cezai Yaptırımlar ............................................................................................324
III. İdari Yaptırımlar .............................................................................................325
§39. ASGARİ ÜCRETİN BANKA, PTT VE ÖZEL FİNANS KURUMU ARACILIĞI İLE
ÖDENMESİ....................................................................................................... 326
I. Genel Olarak ..................................................................................................326
II. Vergi Usul Kanunu..........................................................................................328
SONUÇ ..................................................................................................................... 329
KAYNAKÇA ............................................................................................................... 339