Klasik Ceza Muhakemesine Alternatif Usuller

Av. Arb. Doç. Dr. Ercan Yaşar

İçindekiler

Önsöz 

5

İkinci Basıya Önsöz 

7

Kısaltmalar 

19

Birinci Bölüm

GENEL ESASLAR

1. GİRİŞ 

21

1. KAVRAM TESPİTİ VE BUNUNLA BAĞLANTILI OLARAK ÇALIŞMA KAPSAMININ BELİRLENMESİ 

22

1. Muhakeme Hukuku ve Suç Muhakemesi Hukuku Kavramları 

22

1. Klasik Ceza Muhakemesine Alternatif Usuller Kavramının Şema İçinde Gösterimi 

27

1. Klasik Ceza Muhakemesine Alternatif Usuller ve Klasik Ceza Muhakemesi Kavramları 

30

1. Klasik Ceza Muhakemesine Alternatif Kurumların Neye Alternatif Olduğu Meselesi 

33

1. Klasik Ceza Muhakemesine Alternatif Usuller Kavramının Benzer Kavramlardan Farkı 

35

1. Alternative Dispute Resolution (ADR) Kavramından Farkı 

35

2. Diversiyon Kavramından Farkı 

40

3. Mukayeseli Hukukta ve Türk Hukukunda Kullanılan Diğer Kavramlardan Farkı 

41

1. Çalışma Konumuzun Sınırlandırılması/Kapsam 

42

1. Bu Bilgiler Işığında Klasik Ceza Muhakemesine Alternatif Usuller Kavramının Değerlendirilmesi 

44

III. KLASİK CEZA MUHAKEMESİNE ALTERNATİF USULLERİN MADDİ, ŞEKLİ VE DÜŞÜNSEL KAYNAKLARI 

45

1. Genel Olarak 

45

1. Yargının İş Yükünü Azaltma Düşüncesi 

48

1. Genel Olarak 

48

2. Usul Ekonomisi 

52

3. Suç (Ceza) Muhakemesi Modellemeleri 

54

1. Suç Hukukunda Süreci Özelleştirme Akımı (Özel Hukuka Yaklaştırma Düşüncesi) 

56

1. Müebbet ve Süreli Hapis Cezalarından Kopuş Trendi ve Kısa Süreli Hapis Cezalarının Sakıncalarını Giderme Düşünceleri 

59

1. Klasik Ceza Muhakemesine Alternatif Usulleri Yaptırım Hukuku (Özel Önleme) ile Meşrulaştırma Düşüncesi 

64

1. Üçüncü Yaptırım Sütunu Olarak Eski Hale İade/Onarma Yaptırımları Düşüncesinin Suç (Ceza) Hukukunda Yerini Alması 

67

1. Genel Olarak 

67

2. Onarma Yaptırımlarının Suç ile Gerekçelendirilmesi ve Bağlantılı Eleştiriler 

72

1. Suç Hukukunda Sorumluluğun Tespiti Kaynaklı Sebepler (Free Will/Özgür İrade Yokluğu) 

75

1. Alternatif Usullerin Maddi Suç Hukuku Boyutlarının Uyuşmazlık Bazlı Temellendirilmesi 

76

1. Bir Fiil İki Ayrı İhtilaf Doğurur 

76

2. Onarma Yaptırımları ile Ceza Yaptırımlarının Hukuki Sonuç Bazlı Temellendirilmesi 

78

1. KLASİK CEZA MUHAKEMESİNE ALTERNATİF USULLER İLE SUÇ HUKUKUNUN AMAÇLARI ARASINDAKİ İLİŞKİ 

78

1. Genel Olarak 

78

1. Türk Ceza Kanunu’na Göre Suç Hukukunun ve Cezanın İşlevi ve Amacı 

81

1. Suç Hukuku ile İzlenen Suç Politikası 

83

1. Suç Adaleti Türlerinin Çeşitlenmesi 

84

1. Klasik Ceza Muhakemesine Alternatif Usuller ile İlişki 

89

1. Genel Olarak 

89

2. Pozitif Genel Önleme Teorisi ve Alternatif Usuller 

90

3. Eski Hale İadenin Bir Yaptırım Türü Olarak Ceza Olduğu yahut Ceza ile Aynı İşlevi Gördüğü Görüşleri ve Alternatif Usuller 

91

4. Eski Hale İade Yaptırımlarının yahut Gönüllülük Esaslı Alternatif Usullerin Cezayı Kaldıran Şahsi Sebepler ile İlişkilendirilerek Meşrulaştırılması 

92

1. KLASİK CEZA MUHAKEMESİNE ALTERNATİF USULLER İLE SUÇ MUHAKEMESİNİN GÖREV VE AMAÇLARI ARASINDAKİ İLİŞKİ 

94

1. BU BİLGİLER IŞIĞINDA KLASİK CEZA MUHAKEMESİNE ALTERNATİF TEŞKİL EDEN USULLERİN SINIFLANDIRILMASI 

97

1. Genel Olarak 

97

1. Düzenlenme Yerlerine Göre Sınıflandırma 

98

1. Kovuşturmaya Alternatif Teşkil Edip Etmediklerine Göre Sınıflandırma 

99

1. Cezalandırmaya Alternatif Teşkil Edip Etmediklerine Göre Sınıflandırma 

102

1. Failin ve/veya Mağdurun Rızasının Aranıp Aranmadığına Göre Sınıflandırma 

105

1. Suç İlişkisini Neticelendirme Şekillerine Göre Sınıflandırma 

107

1. Genel Olarak 

107

2. Kovuşturmaya Yer Olmadığı Kararı ve Düşme Hükmünün Alternatif Usuller Açısından Temellendirilmesi 

109

VII. KLASİK CEZA MUHAKEMESİNE ALTERNATİF USULLERE YÖNELTİLEN ELEŞTİRİLER 

114

VIII. KLASİK CEZA MUHAKEMESİNE HÂKİM İLKELER VE ALTERNATİF USULLER İLE İLİŞKİ 

122

1. Genel Olarak 

122

1. Hukuk Devleti İlkesi 

123

1. Makul Sürede Yargılama İlkesi 

126

1. Ultima Ratio İlkesi 

127

1. Kusursuz Ceza Olmaz İlkesi, Cezanın Kusurla Orantılı Tespiti Gereği 

129

1. Doğal Hâkim İlkesi 

134

1. Aklanma Hakkı (Masumiyet Karinesi) ve Etkin Soruşturma Gerekliliği 

138

1. Şüpheden Sanık Yararlanır İlkesi 

142

1. Etkin Savunma İmkânının Tanınması Zorunluluğu 

144

1. KLASİK CEZA MUHAKEMESİNE ALTERNATİF USULLER 

145

1. Genel Olarak ve Alternatif Usullerin Hukuki Mahiyeti 

145

1. Alternatif Usullerde Zaman Bakımından Uygulama 

145

1. Alternatif Usullerin Uygulanmasında Aranan Ortak Koşullar 

146

1. Alternatif Usullere Karşı Öngörülen Denetim/Kanun Yolları 

156

1. Klasik Ceza Muhakemesine Alternatif Usullerin Sonuçları 

159

1. Soruşturma Evresine, Kamu Davasının Açılıp Açılmamasına ve Kovuşturma Evresine İlişkin Sonuçları 

159

2. Genel Olarak Güvenlik Tedbirlerine İlişkin Sonuçları 

163

3. Müsadereye İlişkin Sonuçları 

164

1. Genel Olarak 

164

1. Eşya Müsaderesi 

166

1. Kazanç Müsaderesi 

167

1. Alternatif Usuller Açısından Değerlendirme 

168

4. Tekerrüre İlişkin Sonuçları 

171

1. Mükerrirlere ve Özel Tehlikeli Suçlulara Uygulanan Güvenlik Tedbirleri 

171

1. Genel Olarak 

171

1. Tekerrür Şartları 

172

1. Sonuçları 

173

1. Alternatif Usullere İlişkin Sonuçları 

175

5. Objektif Cezalandırılabilme Şartlarına İlişkin Sonuçları 

176

6. Alternatif Usullerin Zamanaşımına İlişkin Sonuçları 

177

7. Yargılama Giderlerine İlişkin Sonuçları 

177

İkinci Bölüm

ÖNÖDEME

1. GENEL OLARAK 

181

1. Kavram ve Hukuki Niteliği 

181

1. Kavram 

181

2. Hukuki Niteliği 

182

1. Genel Olarak 

182

1. Maddi Suç Hukuku 

184

1. Şekli Suç Hukuku 

185

1. Rızasına İhtiyaç Duyulan Kişiler Bakımından 

186

1. Ceza Muhakemesine Hâkim İlkeler ile Bağlantılı Olarak Önödeme Kurumu Hakkında İleri Sürülen Leh ve Aleyhe Görüşler 

187

1. Önödeme Lehine Görüşler 

187

2. Önödeme Aleyhine Görüşler 

187

1. Önödemenin Davasız Yargılama ve Yargılamasız İnfaz Olduğu Görüşü 

187

1. Önödemenin Masum Kimselerin Yaptırıma Maruz Kalması Tehlikesini Taşıdığı Görüşü 

188

1. Önödemenin Suç Teşkil Eden Fiili İdari Yaptırım Gerektiren Fiile Dönüştürdüğü Görüşü 

189

1. Mukayeseli Hukukta ve Hukukumuzda Önödeme Şekilleri 

190

1. Savcılık Tarafından Yapılan Önödeme Usulleri 

190

2. Mahkemece yahut Hâkimce Yapılan Önödeme Usulleri 

190

3. Hukuk Sistemimizdeki Usul 

192

1. HUKUK SİTEMİMİZDE ÖNÖDEMENİN UYGULANMASI 

192

1. Koşulları 

192

1. Genel Koşullar 

192

2. Uygulanacağı Suç Tipleri Açısından Sınırlama 

196

3. Önödemenin Yapılamayacağı Haller/Önödeme Kusur Yeteneği İlişkisi 

196

4. Önödeme Objektif Cezalandırılabilme Şartları İlişkisi 

197

1. Önödeme Usulünde Yaptırımın Belirlenmesi ve Ödenecek Miktarın Teklifi 

198

1. Ödenecek Miktarın Belirlenmesi ve Bireyselleştirilmesi 

198

2. Teklifin yapılma şekli 

205

1. Genel Olarak 

205

1. Usulüne Göre Yapılmamış Teklifin Doğurduğu Sonuçlar 

206

3. Teklifin Yapılma Yeri 

207

4. Ödemenin Yapılması ve Yeri 

208

1. Önödemenin Sonuçları 

209

1. Kamu Davasının Açılmasına veya Açılmış Kamu Davasına İlişkin Sonuçları 

209

2. Tekerrüre İlişkin Sonuçları 

210

3. Güvenlik Tedbirlerine İlişkin Sonuçları 

212

4. Müsadereye İlişkin Sonuçları 

212

5. Yargılama Giderlerine İlişkin Sonuçları 

213

1. Denetim Yolu 

213

1. Genel Olarak 

213

2. Soruşturma Evresinde 

214

3. Kovuşturma Evresinde 

215

III. KURUMA İLİŞKİN GENEL DEĞERLENDİRME VE REFORM ÖNERİLERİ 

215

Üçüncü Bölüm

UZLAŞTIRMA

1. GENEL OLARAK UZLAŞTIRMA 

217

1. Uzlaşma ve Uzlaştırma Kavramları ve Diğer Kavramlardan Farkı 

217

1. Onarıcı Adalet ve Türk Hukukunda Uzlaştırma 

219

1. Hukuki Niteliği 

220

1. UZLAŞTIRMACI SEÇİMİ VE UZLAŞTIRMACIDA BULUNMASI GEREKEN ÖZELLİKLER 

223

1. Genel Olarak 

223

1. Uzlaştırmacının Yasaklılığı, Reddi veya Çekinmesi Halleri (Tarafsızlık) 

225

III. UZLAŞTIRMA USULÜ 

226

1. Koşulları 

226

1. Fiile İlişkin Koşullar 

226

1. Suçun İşlendiğine Dair Yeterli Şüphe (İspat Koşulu) 

226

1. Bir Fiille Birden Fazla Suça Vücut Verme 

226

1. Uzlaştırma, İçtima ve Zincirleme Suç İlişkisi Bağlamında CMUY M. 7/4 Düzenlemesinin Değerlendirilmesi 

234

2. Faile İlişkin Koşullar 

236

1. Genel Olarak 

236

1. Çok Faillilik 

239

1. Failin Yurt Dışında Olması veya Başka Sebeple Kendisine Ulaşılamaması 

239

3. Mağdura İlişkin Koşullar 

240

1. Genel Olarak 

240

1. Mağdur Çokluğu 

240

1. Mağdurun veya Suçtan Zarar Görenin Yurt Dışında Olması veya Kendisine Başka Sebeple Ulaşılamaması 

242

4. Uzlaştırma Usulü Kapsamında Olan Suçlar 

242

1. Genel Olarak 

242

1. Uzlaştırma Kapsamında Olan Bir Suç ile Bu Kapsamda Olmayan Bir Suçun Aynı Mağdura Karşı İşlenmesi 

244

1. Uzlaştırma Süreci 

246

1. Dosyanın Uzlaştırma Bürosuna Gönderimi 

246

1. Genel Olarak 

246

1. Aynı Dosyanın İkinci Kez Uzlaştırma Bürosuna Gönderilemiyor Olması 

248

1. Uzlaştırmadan Sorumlu Cumhuriyet Savcısının Yapacağı İşlemler 

249

2. Uzlaştırmacının Etkin Olduğu Süreç 

251

1. Genel Olarak 

251

1. Uzlaştırma Müzakerelerine Davet (Uzlaşma Teklifi) 

251

1. Uzlaştırma Müzakerelerine Kimlerin Davet Edileceği 

254

1. Tebligat Süreci 

259

1. Uzlaştırma Müzakerelerine Davetin Kabulü ve Müzakerelerin Başlaması 

260

3. Süreler 

262

1. Genel Olarak 

262

1. Uzlaştırma Müzakerelerine Davet İçin Belirlenen Süre 

263

1. Edim 

263

1. Genel Olarak 

263

2. Edimin Hukuka ve Ahlaka Aykırı Olmaması 

265

3. Edimin Suçla Bağlantılı ve veya Orantılı Olması 

266

4. Edimin Açık, Anlaşılır ve Uygulanabilir Olması 

267

5. Edimsiz Uzlaşma 

267

1. UZLAŞTIRMANIN HUKUKİ SONUÇLARI 

268

1. Yatay ve Dikey İhtilaf Açısından Doğurduğu Sonuçlar 

268

1. Soruşturma Evresinde Yapılan Uzlaştırmanın Doğurduğu Sonuçlar 

270

1. Genel Olarak 

270

2. Uzlaştırma Sürecinin Yürütülmesi Kimi Soruşturma İşlemlerinin Yürütülmesine Engel Olmaz 

270

3. Şüphelinin Ölümü 

271

4. Mağdurun Ölümü 

272

5. Kararlaştırılan Edimin Yerine Getirilmemesi veya Getirilememesi 

274

1. Kovuşturma Evresinde Yapılan Uzlaştırmanın Doğurduğu Sonuçlar 

277

1. Genel Olarak 

277

2. Sanığın Ölümü 

279

3. Mağdurun Ölümü 

279

4. Kararlaştırılan Edimin Yerine Getirilmemesi veya Getirilememesi 

280

1. Kesinleşmiş, İnfaz Edilmekte Olan yahut İnfaz Edilmiş Hükümlere İlişkin Yapılan Uzlaştırmanın Sonuçları 

281

1. DENETİM YOLU 

282

1. Soruşturma Evresinde 

282

1. Kovuşturma Evresinde 

282

1. Kanun Yararına Bozma 

282

1. DEĞERLENDİRME VE REFORM ÖNERİLERİ 

283

Dördüncü Bölüm

KAMU DAVASININ AÇILMASININ ERTELENMESİ

1. GENEL OLARAK 

287

1. HUKUKİ NİTELİĞİ 

289

1. Genel Olarak 

289

1. Rızasına İhtiyaç Duyulan Kişiler Bakımından 

289

III. KOŞULLARI 

290

1. Yeterli Şüphe 

290

1. Fiile İlişkin Koşullar 

291

1. Faile/Şüpheliye İlişkin Koşullar 

293

1. Zararın Giderilmesi 

296

1. Genel Olarak 

296

2. Zararın Tespiti 

296

3. Zarar Gideriminin İcrası 

297

1. Anılan Tüm Koşulların Bir Arada Olması Zarureti 

297

1. USULÜ 

298

1. HUKUKİ SONUÇLARI 

298

1. CMK M. 171 DÜZENLEMESİNDE BELİRTİLEN KOŞULLARIN ARANMADIĞI ÖZEL KDAE HALLERİ 

301

1. Genel Olarak 

301

1. Hukuki Sonuçları 

302

VII. DENETİM YOLU 

304

VIII. DEĞERLENDİRME VE REFORM ÖNERİLERİ 

307

Beşinci Bölüm

SERİ MUHAKEME USULÜ

1. GENEL OLARAK 

309

1. HUKUKİ NİTELİĞİ 

313

1. Genel Olarak 

313

1. Rızasına İhtiyaç Duyulan Kişiler Bakımından 

316

III. KOŞULLARI 

317

1. Genel Olarak 

317

1. Yeterli Şüphe 

320

1. Fiile İlişkin Koşullar 

321

1. Faile/Şüpheliye İlişkin Koşullar 

323

1. USULÜ 

325

1. Davet 

325

1. Genel Olarak 

325

2. Davet Usulü 

327

1. Seri Muhakeme Usulünün Teklifi 

329

1. Teklifin Yapılma Yeri 

329

2. Teklifin Yapılması Esnasında Hazır Bulunması Gereken Kişiler 

330

3. Teklifin Yapılma Şekli 

331

1. Genel Olarak 

331

1. Bilgilendirmede Yer Verilmesi Gereken Hususlar (Yön. m. 10/1) 

332

1. Yaptırımın Belirlenmesi ve Teklif 

334

1. Teklifin Kabulü veya Reddi 

338

1. Talepname Düzenlenmesi 

339

1. Mahkemenin Hüküm Kurması 

340

1. Genel Olarak 

340

2. Talepname İncelemesi (Yön. m. 13) 

342

3. Hüküm Kurulması 

347

1. DENETİM 

350

1. DEĞERLENDİRME VE REFORM ÖNERİLERİ 

354

Altıncı Bölüm

BASİT YARGILAMA

1. GENEL OLARAK 

361

1. HUKUKİ NİTELİĞİ 

362

1. Genel Olarak 

362

1. Rızasına İhtiyaç Duyulan Kişiler Bakımından 

366

III. KOŞULLARI 

368

1. Genel Olarak 

368

1. Şüphe Derecesi 

371

1. Fiile İlişkin Koşullar 

372

1. Faile İlişkin Koşullar 

374

1. Basit Yargılama Usulünün Uygulanamayacağı Haller 

376

1. Mahkemenin Takdiri 

378

1. Ek Belge İstenme ve Zamanı 

381

1. YAPTIRIMIN BELİRLENMESİ VE BİREYSELLEŞTİRİLMESİ 

382

1. DENETİM/BASİT YARGILAMA ÇERÇEVESİNDE VERİLEN HÜKME İTİRAZ 

385

1. Genel Olarak 

385

2. İtiraz Hakkı Olanlar 

388

3. İtiraz Süresi 

389

4. İtiraz Mercii 

389

5. İtirazın Süresinde Yapılmadığı veya Kanun Yoluna Başvuru Hakkı Bulunmayan Kişi Tarafından Yapıldığı Gerekçesiyle Reddi Süreci 

390

6. İtirazın Kabulü 

391

1. DEĞERLENDİRME VE REFORM ÖNERİLERİ 

395

Yedinci Bölüm

HÜKMÜN AÇIKLANMASININ GERİ BIRAKILMASI (HAGB)

1. GENEL OLARAK 

399

1. Kısa Tarihçe 

399

1. Kavram 

400

1. Hukuki Niteliği 

401

1. Genel Olarak 

401

2. Rızasına İhtiyaç Duyulan Kişiler Bakımından 

405

1. KOŞULLARI 

406

1. Genel Olarak 

406

1. Hükmedilen Cezanın 2 Yıl veya Daha Az Süreli Hapis Cezası veya Adli Para Cezası Olması 

407

1. Daha Önce Kasıtlı Bir Suçtan Mahkûm Edilmemiş Olma 

408

1. Zararın Giderilmesi 

413

1. İstisna Suçlardan Olmaması 

415

1. Tüm Koşulların Birlikte Gerçekleşmesi 

418

III. HÜKMÜN AÇIKLANMASININ GERİ BIRAKILMASI KARARI 

418

1. Klasik HAGB 

418

1. Özel Düzenlemelerle HAGB Kararının Verilebildiği Hallerde Karar 

421

1. DENETİM YOLU 

421

1. Genel Olarak 

421

1. 7499 s. Kanun Değişikliği Sonrası İstinaf Kanun Yolu 

423

1. HÜKMÜN AÇIKLANMASININ GERİ BIRAKILMASI KARARININ SONUÇLARI 

424

1. Genel Olarak 

424

1. Müsadere Açısından Doğurduğu Sonuçlar 

425

1. Denetim Süresi Sonunda Verilen Düşme Kararı ve Sonuçları 

428

1. Hükmün Açıklanması yahut Yeni Hüküm Kurulması 

430

1. DEĞERLENDİRME VE REFORM ÖNERİLERİ 

438

NİHAİ DEĞERLENDİRME VE REFORM ÖNERİLERİ 

443

Kaynakça 

447

Kavram Dizini 

461