Anayasa Yargısı Ders Notları

Fazıl Sağlam

Osman Korkut Kanadoğlu

İÇİNDEKİLER
İKİNCİ BASKIYA ÖNSÖZ .................................................................................V
BİRİNCİ BASKIYA ÖNSÖZ............................................................................VII
GİRİŞ..........................................................................................................................1
Birinci Bölüm
AYM’NIN STATÜSÜ, KURULUŞU VE
YETKILERI
I. AYM’nin Anayasada Yer Alan Diğer Yüksek Mahkemeler
Karşısındaki Konumu ......................................................................................3
II. AYM’nin Kuruluşu, Yapısı ve Yetkileri..........................................................6
III. AYM’nin Görev ve Yetkileri ..........................................................................12
A. Norm Denetimi........................................................................................13
B. Anayasa Şikâyeti (Bireysel Başvuru)....................................................15
C. Siyasal Partiler Üzerinde Denetim........................................................15
D. Yüce Divan Görevi...................................................................................16
İkinci Bölüm
NORM DENETIMI
I. Soyut Norm Denetimi (İptal Davası) .........................................................17
A. Genel Esaslar.............................................................................................17
B. İptal Davası Açmaya Yetkili Olanlar.....................................................19
C. Denetimin Konusu: Denetlenen Normlar..........................................20
D. Biçim Denetiminin İçeriği ve İnceleme Usulü ...................................22
XII
1. İçeriği...................................................................................................22
2. İnceleme Usulü..................................................................................25
E. İptal Davası Açma Süresi ........................................................................25
F. İptal Davası Açılmasında Temsil ve Uyulması Gereken Esaslar.....27
G. Eksikliklerin Tamamlattırılması ve Görüş Bildirme .........................30
H. Soyut Norm Denetiminde Göze Çarpan Bazı Sorunlar...................31
II. Somut Norm Denetimi (İtiraz Yolu)...........................................................33
A. Genel Esaslar.............................................................................................33
B. Somut Norm Denetiminin Koşulları ...................................................35
C. AYMK ve İçtüzükte Yer Alan Kurallar..................................................40
D. Davada Uygulanacak Norma İlişkin “Sınırlama Sorunu” ve
Bu Sorunu Çözmede Kullanılan Ölçütler...........................................46
1. Uygulanacak Kuralın Başka Kurallarla Bağlantılı Olması
Ölçütü..................................................................................................47
2. Anayasal Sorunun Çözümünde Önem Taşıma Ölçütü.............48
3. Kuraldaki Bütünlüğün Bozulmaması Ölçütü ..............................49
a. Yorumlu Ret Kararlarına Adli Yargının Uymaması ile
Ortaya Çıkan Sorun ve Çözümsüzlük....................................52
b. Açıklanan Çatışmanın Son Aşaması.......................................54
4. Amaç Dışı Sonuçlar Ölçütü.............................................................57
E. Somut Norm Denetiminde Ön İnceleme İhtiyacı ............................58
III. İptal ve İtiraz Davalarına İlişkin Ortak Hükümler....................................60
A. Anayasaya Aykırılığı İleri Sürülemeyecek Düzenlemeler ................60
B. Dosya Üzerinden İnceleme İlkesi .........................................................61
C. Gerekçeyle Bağlı Olmama......................................................................62
D. Uygulama Olanağı Kalmayan Hükümlerin İptali..............................63
E. Gündeme Alınan Dosyaların Görüşülmesi ........................................64
1. Dosyalar İçin Raportör Görevlendirilmesi..................................64
a. İlk İnceleme Raporu..................................................................64
b. İlk İnceleme Raporunun Görüşülmesi ..................................65
c. Esas İnceleme Raporlarının Hazırlanması ............................66
XIII
2. Esasa İlişkin Müzakereler ................................................................67
IV. Norm Denetimi Sonucunda Verilecek Kararlar........................................67
A. Ret ve İptal Kararı ....................................................................................68
B. Ortalama Kararlar....................................................................................70
1. Yorumlu Ret Kararı...........................................................................71
2. İhmal ve Anayasanın Doğrudan Uygulanması............................73
3. Zımni İlga (Anayasa Öncesi Çıkarılan Yasaların Denetimi) ....74
4. Yürürlüğü Durdurma........................................................................77
C. Kararın Etkileri ve Sonuçları..................................................................79
1. Bağlayıcılık..........................................................................................80
2. Anayasaya Aykırılığın Hukuki Sonucu (Geriye Etki Sorunu)..83
Üçüncü Bölüm
BIREYSEL BAŞVURU (ANAYASA
ŞIKÂYETI)
I. AYM’nin Çoklu Bir Yapıya Geçmesi ...........................................................89
A. Genel Kurul...............................................................................................89
B. Bölümler ve Komisyonlar.......................................................................90
1. Bölüm ve Komisyonların Oluşumu...............................................91
a. Bölümlerin Oluşumu.................................................................91
b. Komisyonların Oluşumu..........................................................92
2. Komisyon ve Bölümlerin Görev ve Çalışma Usulleri................93
a. Komisyonların Görevleri ve Çalışma Usulleri......................93
aa. Raportörlük Düzeni............................................................93
bb. Başvurunun Komisyona İntikali ......................................93
cc. Kabul Edilebilirlik Kararının Bölümlerce
Alınmasını Gerektiren Durumlar.....................................94
b. Bölümlerin Görev ve Yetkileri .................................................95
c. Bölümlerin Toplanması ve Gündemi.....................................99
d. Bölümlerin Çalışma Usulü .......................................................99
XIV
aa. Bölüm Raportörlük Düzeni ..............................................99
bb. Raporların Bölüme İntikalinden Sonraki Aşama....... 101
II. Kabul Edilebilirlik Koşulları ...................................................................... 102
A. Genel Açıklamalar................................................................................. 102
B. Usule İlişkin Kabul Edilebilirlik Koşulları ....................................... 105
1. Konu Bakımından Kabul Edilebilirlik ....................................... 105
a. AİHS Kapsamındaki Anayasal Hak ve Özgürlükler......... 105
aa. AYM’nin “Ortak Koruma Alanı” Kavramı
Çerçevesinde Bireysel Başvuruya Konu
Edilebilecek Haklar.......................................................... 105
bb. “AİHS Kapsamı” Kavramının AYM İçtihadıyla
Daraltılması ve Yol Açtığı Hak Kayıpları ..................... 108
b. Bireysel Başvuru Konusu Yapılamayacak İşlemler ........... 116
aa. Yasama İşlemleri ile Düzenleyici İdari İşlemler.......... 117
bb. Anayasa’nın Yargı Denetimi Dışında Bıraktığı
İşlem ve Kararlar............................................................... 122
2. Olağan Kanun Yollarının Tüketilmiş Olması Koşulu /
Bireysel Başvurunun İkincilliği ................................................... 131
3. Bireysel Başvuruda Bulunma Hakkına Sahip Olanlar /
Kişi Bakımından Kabul Edilebilirlik........................................... 138
a. Güncel ve Kişisel Bir Hakkı Doğrudan İhlal Edilenler.... 138
b. Tüzel Kişiler.............................................................................. 142
c. Yabancılar.................................................................................. 145
4. Zaman Bakımından Kabul Edilmezlik....................................... 145
C. Usule İlişkin Diğer (Kabul Edilebilirlik) Koşullar(ı)..................... 146
1. Başvurunun Yapılabileceği Yerler................................................ 147
2. Bireysel Başvurunun Harca Tabi Oluşu ve Adli Yardım......... 148
3. Başvuru Süresi (Süre Aşımı Nedeniyle Kabul
Edilmezlik) ve Mazeret................................................................. 150
4. Başvurucunun Temsili .................................................................. 154
5. Başvuru Dilekçesine İlişkin Esaslar............................................ 155
6. Başvuru Evrakında Eksiklik / İdari Ret ..................................... 158
XV
7. Başvuru Hakkının Açıkça Kötüye Kullanılması
Nedeniyle Ret ................................................................................. 159
8. İçtüzükte Yer Alan Diğer Hükümler........................................... 160
D. Esasa İlişkin Kabul Edilebilirlik Koşulları........................................ 161
1. Genel Çerçeve................................................................................. 161
2. Yasa’nın 48/2. Maddesinde Yer Alan İki Farklı Kategori:
“Açıkça Dayanaktan Yoksunluk” ile “Anayasal ve Kişisel
Önem”.............................................................................................. 163
a. Açıkça Dayanaktan Yoksun Olma........................................ 163
aa. Kanun Yollarında Gözetilmesi Gereken Hususlar
/ Temyiz Mercii Başvuruları .......................................... 164
bb. Bir İhlalin Olmadığının Açık Olduğu Başvurular...... 166
cc. Temellendirilmemiş Başvurular.................................... 170
dd. Karmaşık ve Zorlama Şikâyetler.................................... 170
b. Anayasal ve Kişisel Önem...................................................... 171
aa. Anayasal Önem................................................................. 173
bb. Kişisel Önem..................................................................... 176
III. Esasın İncelenme Usulü ve Esasa Dair Kararlar..................................... 177
A. Esas İncelemesi...................................................................................... 177
1. Adalet Bakanlığına Bildirim......................................................... 177
2. Resen İnceleme............................................................................... 178
3. Duruşma .......................................................................................... 179
4. Tedbir Kararı................................................................................... 179
5. İncelemenin Kapsamı.................................................................... 180
6. Kanun ve İçtüzükte Hüküm Bulunmayan Hallerde
Uygulanacak Usul Kuralları.......................................................... 181
7. İçtihat Farklılıkları.......................................................................... 181
8. Kararın Açıklığa Kavuşturulması ve Maddi Hataların
Düzeltilmesi .................................................................................... 182
B. Karar Türleri........................................................................................... 182
1. Tedbir Kararı................................................................................... 182
XVI
2. Esas Hakkında Karar (İhlal Kararı)............................................ 188
3. İhlal Kararının İçeriği .................................................................... 190
a. Yeniden Yargılama................................................................... 190
b. Tazminat.................................................................................... 192
4. Bildirim Kararları ........................................................................... 193
a. Pilot Karar................................................................................. 193
b. Diğer Bildirim Kararları......................................................... 200
5. Düşme Kararı.................................................................................. 205
C. Bireysel Başvuru Kararlarının Biçimi, Bağlayıcılığı ve İcrası ........ 207
1. Kararların İmzalanması, Tebliği ve Yayımı................................ 207
2. Bireysel Başvuru Kararlarının Bağlayıcılığı............................... 208
3. Bireysel Başvuru Kararlarının İcrası ........................................... 213
4. Bağlayıcılık ve İcraya İlişkin Örnek Olaylar.............................. 218
a. Örnek Olay 1: AYM’nin Şahin Alpay Kararı...................... 218
aa. Ağır Ceza Mahkemesi’nin AYM Kararına Direnmesi219
bb. Ağır Ceza Mahkemesi’nin Direnme Kararının
Arka Planı: Olgular ve Siyasal Çağrışımlar.................. 220
b. Örnek Olay 2: Yargıtay’ın AYM Kararına Uymaması
(Milletvekili Can Atalay Vakası) .......................................... 222
aa. İlk Aşama ........................................................................... 222
bb. Sonraki Aşamalar.............................................................. 224
c. Direnmenin Yaygınlaşmasıyla Ortaya Çıkabilecek
Sorunlar..................................................................................... 235
Dördüncü Bölüm
AYM’NIN DIĞER GÖREVLERI
I. Siyasi Partiler Üzerinde Denetim.............................................................. 239
A. Siyasi Parti Yasaklarında Geçerli Olan Esaslar ................................ 240
1. Yasak Eylemlere Odak Olma........................................................ 242
2. Siyasi Partilere İhtar....................................................................... 244
XVII
B. Siyasi Parti Yasaklama Rejiminde Yargılama Usulü........................ 248
1. Davanın Hukuksal Niteliği ........................................................... 248
2. Görevli Mahkeme .......................................................................... 251
3. Davanın Tarafları............................................................................ 253
4. Kapatma Davasında Uygulanan Usul......................................... 254
5. Karar ve Etkileri.............................................................................. 256
II. Yüce Divan Yargılaması............................................................................... 262
A. Genel Olarak .......................................................................................... 262
B. Türkiye’de Yüce Divan Yargılaması.................................................... 264
1. Yüce Divanda Yargılanan Kişiler ................................................. 264
a. Cumhurbaşkanı ....................................................................... 265
b. Cumhurbaşkanı Yardımcıları ve Bakanlar.......................... 267
c. AYM Başkan ve Üyeleri.......................................................... 268
d. Yargıtay Başkan ve Üyeleri ile Yargıtay Cumhuriyet
Başsavcısı ve Vekili .................................................................. 268
e. Danıştay Başkan ve Üyeleri ile Başsavcısı........................... 269
f. Sayıştay Başkan ve Üyeleri ile Hakimler ve Savcılar
Kurulu Başkanvekili ve Üyeleri ............................................ 269
2. Yüce Divan Yargılamasında Uygulanan Usul............................ 270
3. AYM’nin Yüce Divan Yargılamasına Yönelik Eleştiri ve
Öneriler............................................................................................ 272
KAYNAKÇA........................................................................................................ 275