Algoritmik Vergi Denetimi: Risk Analizleri ve Hukuki Sınırlar

Ferit Geylani (Vergi Başmüfettişi)

İÇİNDEKİLER

GİRİŞ
BİRİNCİ BÖLÜM
ELEKTRONİK VERGİ DENETİMİNE İLİŞKİN KAVRAMSAL ÇERÇEVE
1.1. Vergi Denetimi: Kavramsal Çerçeve
1.2. Dijital Dönüşüm ve Vergi Denetimi
1.3. Elektronik Vergi Denetimi (EVD)
1.4. Risk Odaklı Vergi Denetimi (ROVD) Yaklaşımı
1.4.1. "Risk Odaklı Vergi Denetimi" (ROVD) Kavramı
1.4.2. ROVD Anlayışının Avantajları
1.4.3. ROVD Anlayışının Zorlukları ve Sınırlılıklar
1.5. Elektronik Vergi Denetiminin Getirdiği Hukuki Sorunlar
1.5.1. Kişisel Verilerin Korunması, Vergi Mahremiyeti ve Veri Güvenliği
1.5.2. Şeffaflık, Açıklanabilirlik ve Gerekçe İlkesi
1.5.3. Eşitlik ve Ayrımcılık Yasağı İlkesi
1.5.4. "Yasallık" ve "Hukuki Güvenlik ve Belirlilik" İlkeleri
1.5.5. Elektronik Denetim Sürecinde Mükellef Hakları
1.5.6. Diğer Vergi Tekniği Zorlukları

İKİNCİ BÖLÜM
TÜRKİYE'DE VERGİ DENETİMİNİN MEVZUATI VE KURUMSAL YAPISI
2.1. Türkiye'de Vergi Denetiminde Başvurulan Yollar
2.1.1. Yoklama ve Yaygın-Yoğun Denetim
2.1.2. Vergi İncelemesi ve Aramalı İnceleme
2.2. Elektronik Vergi Denetiminin Türk Hukukundaki Yasal ve İdari Altyapısı
2.2.1. Vergi İnceleme Süreçlerinin Dijitalleştirilmesi: İnceleme Yönetmeliği ve e-VİZ
2.2.2. Elektronik Defter ve Belge Ekosistemi
2.2.3. Elektronik Tebligatın Normatif Çerçevesi ve Yargısal Denetimi
2.3. Elektronik Vergi Denetiminin Kurumsal Mimarisi
2.3.1. Hazine ve Maliye Bakanlığı ve Risk Analizi Genel Müdürlüğü (RAGM)
2.3.2. Vergi Denetim Kurulu (VDK)
2.3.3. Gelir İdaresi Başkanlığı (GİB)
2.4. Kurumlar Arası İlişkiler ve Koordinasyon Sorunları
2.5. OECD'nin "Dijital Dönüşüm Olgunluk Modeli" Açısından Türk Vergi İdaresinin Değerlendirilmesi

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
KARŞILAŞTIRMALI HUKUK PERSPEKTİFİNDEN ELEKTRONİK VERGİ DENETİMİ: ESTONYA ÖRNEĞİ
3.1. Estonya Vergi Sisteminin Temelleri
3.2. Vergi Denetiminde Mükellef hakları
3.2.1. Bilgilendirilme ve Dinlenilme Hakkı
3.2.2. Temsil ve Delil İkamesi Hakkı
3.2.3. Vergi Mahremiyeti ve Usul Ekonomisi
3.2.4. Hukuki Korunma ve Kanun Yolu Hakkı
3.3. Türkiye ve Estonya EVD Sistemlerinin Karşılaştırmalı Analizi
3.3.1. Anlayış ve Mimari Karşılaştırması: Merkezi Veri Ambarları ve Dağıtık Birlikte Çalışabilirlik
3.3.2. Teknolojik Uygulama ve Mükellef Deneyimi Karşılaştırması
3.3.3. Risk Analizi ve Mükellef Hakları Karşılaştırması: "Kara Kutu" ve "Cam Kutu"
3.4. Estonya Modelinden Türkiye İçin Çıkarılabilecek Dersler ve Politika Önerileri

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
ELEKTRONİK VERGİ DENETİMİNDE HUKUKİ SORUNLAR VE ÇÖZÜM ÖNERİLERİ
4.1. "Kara Kutu" Sorununa Karşı Çözümler
4.1.1. "Algoritmik Etki Değerlendirmesi" (AIA) ve Üçüncü Taraf Denetimi
4.1.2. "Açıklanabilir Yapay Zekâ" (XAI) ve Gerekçe Hakkı
4.2. Dijital Çağda Mükellef Hakları ve Veri Mahremiyetinin Güçlendirilmesi
4.2.1. Elektronik Vergi Denetiminde Veri Rejiminin Hukuki Sınırları ve Anayasal Güvenceler
4.2.2. Estonya Modelinden Esinlenen Hizmet Odaklı Araçlar
4.2.3. Dijital İbraz Yükü ve Usul Ekonomisi
4.3. Vergi İdaresinde Kurumsal Yapının Bütünleştirilmesi
4.3.1. "Merkezi Veri Ambarları" Anlayışı Yerine "Dağıtık Birlikte Çalışabilirlik" Anlayışı
4.3.2. Kurumlar Arasındaki Yetki Karmaşasına Çözüm Önerisi
SONUÇ

KAYNAKÇA