Medeni Hukuk

Prof. Dr. M. Kemal Oğuzman

Prof. Dr. Nami Barlas

İçindekiler ..................................................................................XI
Kısaltmalar........................................................................... XXIII
Birinci Bölüm
Genel Bakış
§1.Medenî Hukukun Anlamı ve Konusu ...............................1
I. “Hukuk” Kavramı.............................................................................. 1
II. Kamu Hukuku – Özel Hukuk Ayırımı...................................... 4
III. Medenî Hukukun Anlamı............................................................. 6
IV. Medenî Hukukun Konusu ............................................................ 6
§2.Medenî Hukukun Düzenleniş Tarzı Bakımından
Çeşitli Sistemler ................................................................7
I. Roma – Cermen Sisteminin Etkisi Altındaki
Hukuk Düzenleri............................................................................. 8
II. İslâm Hukukunun Etkisi Altındaki Hukuk Düzenleri 11
III. İngiliz Hukukunun Etkisini Taşıyan Hukuk
Düzenleri..........................................................................................12
IV. Sosyalist Prensiplerin Etkisi Altındaki Hukuk
Düzenleri..........................................................................................14
V. Avrupa Birliği Hukukunda Durum........................................15
İçindekiler
XII Medenî Hukuk ◆ Oğuzman & Barlas
§3.Bulunduğumuz Grupta Kanunlaştırma Hareketi
ve İsviçre Medenî Kanunu’nun Yapılışı........................16
I. Genel Bakış.......................................................................................16
II. İsviçre’de Medenî Kanunun Yapılışı .....................................20
§4.Türkiye’de Medenî Hukuk Alanında
Kanunlaştırma Hareketleri ve Medenî Kanun.........24
I. Osmanlı İmparatorluğu Döneminde Kanunlaştırma..24
II. Türkiye Cumhuriyeti Döneminde Kanunlaştırma
Hareketi ............................................................................................25
A. İlk Medenî Kanunun Yapılışı........................................................ 25
B. Yeni Bir Medenî Kanun Hazırlama Çalışmaları.......................29
C. Yeni Türk Medenî Kanununun Kabulü ......................................31
1. Genel Olarak...............................................................................31
2. Yeni Medenî Kanunun Yapısı ve Getirdiği Yenilikler.......31
a. Biçim Bakımından .............................................................31
b. Esas Bakımından ................................................................32
3. Yeni Medenî Kanunda Yapılan Değişiklikler .................... 36
İkinci Bölüm
Medenî Hukukun Yürürlük Kaynakları
ve Uygulanması
§1.Hukukta “Kaynak” Kavramı ve Medenî Hukukun
Yürürlük Kaynaklarına Genel Bakış ..........................43
I. “Kaynak” Kavramı..........................................................................43
II. Medenî Hukukun Yürürlük Kaynaklarına Genel
Bakış.....................................................................................................44
§2.Kanunlar, Tüzükler, Yönetmelikler ..........................48
I. Kavramlara Genel Bakış............................................................48
İçindekiler XIII
II. Yürürlüğe Koyma ve Yürürlükten Kaldırma..................51
III. Medenî Hukukla Doğrudan İlgili Temel
Düzenlemeler..................................................................................55
A. Medenî Kanun ve Borçlar Kanunu...............................................55
1. Medenî Kanun........................................................................... 56
a. Başlangıç.............................................................................. 56
b. Kişiler Hukuku....................................................................57
c. Aile Hukuku ........................................................................58
d. Miras Hukuku.....................................................................58
e. Eşya Hukuku .......................................................................59
2. Borçlar Kanunu......................................................................... 60
a. Eski Borçlar Kanunu......................................................... 60
b. Yeni Borçlar Kanunu......................................................... 60
aa. Yeni Bir Borçlar Kanunu Hazırlama Çalışmaları 60
bb. Yeni Türk Borçlar Kanunu’nun Kabulü..................62
3. Medenî Kanunun Çeşitli Kitapları Arasındaki İlişki
ve Medenî Kanun ile Borçlar Kanunu Arasındaki
Bağlantı ....................................................................................... 63
4. Yürürlük Kanunu.......................................................................67
5. Medenî Kanun ve Borçlar Kanunu ile Yakından
İlgili Bazı Temel Kanunlarda Yaşanan Gelişmeler........... 68
B. Diğer Normlar.................................................................................. 69
IV. Kanunların Uygulanması.........................................................70
A. Kanunda Uygulanacak Hükmün Bulunması.............................70
1. Kanun Hükmünün Düz ve Zıt Anlam İtibariyle
Kapsamı .......................................................................................70
2. Kanun Hükümlerinin Yorumlanması ................................. 72
a. Yorum Kavramı ve Çeşitleri............................................ 72
b. Yorumda Başvurulacak Yöntemler (Yorum
Metodları) ........................................................................... 72
XIV Medenî Hukuk ◆ Oğuzman & Barlas
c. Medenî Kanunumuzun Benimsediği Esas
ve Kanun Hükümlerinin Yorumlanmasında
Dikkate Alınacak Unsurlar ..............................................75
3. Bulunan Hükmün Uygulanabilir Olması........................... 84
a. Yer İtibariyle Uygulanabilir Olma................................. 84
b. Zaman İtibariyle Uygulanabilir Olma...........................85
aa. Kanunların Zaman Açısından Uygulama Alanı ..85
bb. Kanunların Çatışması.................................................91
c. Nitelik İtibariyle Uygulanabilir Olma...........................93
aa. Emredici Hukuk Kuralları........................................ 94
bb. Yedek Hukuk Kuralları.............................................. 96
B. Bulunan Hükmün Uygulanış Tarzı ve Hâkimin Takdir
Yetkisini Kullanması ...................................................................... 97
1. Genel Olarak.............................................................................. 97
2. Hâkimin Takdir Yetkisini Kullanması.............................. 100
C. Kanunda Uygulanabilir Hüküm Bulunmaması: Kanun
Boşluğu ............................................................................................ 106
1. Anlamı....................................................................................... 106
2. Kanun Boşluklarının Çeşitleri .............................................110
a. Bilinçli Boşluklar – Bilinçsiz Boşluklar.......................110
b. Açık Boşluklar – Örtülü Boşluklar.............................. 112
c. Gerçek Boşluklar – Gerçek Olmayan Boşluklar....... 113
3. Kanun Boşluğu Bulunmasının Sonuçları ......................... 115
§3.Örf ve Âdet Hukuku .......................................................116
I. Kavram..............................................................................................116
II. Bir Örf ve Âdet Hukuku Kuralının Doğumu İçin
Gerekli Şartlar ...........................................................................117
III. Örf ve Âdet Hukukunun Rolü...............................................120
§4.Hâkim Tarafından Yaratılan Hukuk..........................123
I. Genel Bakış.....................................................................................123
İçindekiler XV
II. Hâkimin Hukuk Yaratmasının Şartları............................126
III. Hâkimin Hukuk Yaratırken Uygulayacağı Yöntem ....127
IV. Hâkimin Hukuk Yaratırken Yararlanacağı
İmkânlar..........................................................................................129
V. Hâkimin Yarattığı Hukuk Kuralının Rolü.....................134
§5.Medenî Hukuk Uygulamasında Bilimsel
Görüşlerin ve Yargı Kararlarının Rolü ..................135
I. Genel Bakış.....................................................................................135
II. Doktrinde Yer Alan Bilimsel Görüşler...........................136
A. Anlamı.............................................................................................. 136
B. Eser Tipleri...................................................................................... 137
C. Doktrinin Rolü............................................................................... 139
D. Hâkimin Doktrindeki Bilimsel Görüşlerden Yararlanması 139
III. Yargısal İçtihatlar....................................................................145
A. Anlamı.............................................................................................. 145
B. Mahkeme Kararlarının Çeşitleri ............................................... 145
1. Kararın Niteliği Bakımından .............................................. 145
2. Kararı Veren Mahkeme Bakımından................................. 146
C. Hâkimin Mahkeme Kararlarından Yararlanması.................. 149
Üçüncü Bölüm
Medenî Hukukun Bazı Temel Kavramları
§1.“Hak” Kavramı..................................................................153
I. Terim..................................................................................................153
II. Hak Kavramını Açıklayan Görüşler ..................................154
XVI Medenî Hukuk ◆ Oğuzman & Barlas
§2.Hakların Çeşitleri ........................................................156
I. Para ile Ölçülebilen Değeri Bulunup
Bulunmaması Açısından: Malvarlığı Hakları –
Kişi Varlığı Hakları...................................................................157
A. Malvarlığı Hakları......................................................................... 157
1. Alacak Hakları ........................................................................ 158
2. Aynî Haklar.............................................................................. 159
a. Eşya Üzerinde Sağlanan Yetki...................................... 160
b. Eşya Üzerinde Doğrudan Doğruya Hâkimiyet ....... 165
c. Herkese Karşı İleri Sürülebilirlik................................. 169
3. Maddî Değeri Olan Yenilik Doğuran Haklar.................. 170
4. Fikrî Haklar ..............................................................................171
B. Kişi Varlığı Hakları....................................................................... 172
II. İleri Sürülebileceği Çevre Açısından: Mutlak
Haklar - Nisbî Haklar...............................................................173
A. Mutlak Haklar................................................................................ 173
B. Nisbî Haklar.................................................................................... 173
1. Alelâde Nisbî Haklar...............................................................174
2. Etkisi Güçlendirilmiş Nisbî Haklar....................................174
III. Kullanılmasının Etkisi Bakımından: Alelâde
Haklar - Yenilik Doğuran Haklar .....................................176
A. Yenilik Doğuran Hakların Çeşitleri ......................................... 177
1. Yöneldiği Sonuç Açısından .................................................. 177
a. Kurucu Yenilik Doğuran Haklar................................. 177
b. Değiştirici Yenilik Doğuran Haklar ........................... 179
c. Bozucu Yenilik Doğuran Haklar ................................. 179
2. Hakkın Kullanılış Tarzı Bakımından................................ 179
B. Yenilik Doğuran Hakların Ortak Özellikleri ......................... 180
IV. Kullanma Yetkisi Açısından: Kişiye Sıkı Sıkıya
Bağlı Olan ve Olmayan Haklar ...........................................182
İçindekiler XVII
V. Bağımsız Olup Olmama Açısından: Bağımsız
Haklar - Bağlı Haklar..............................................................185
A. Bağımsız Haklar ............................................................................ 185
B. Bağlı Haklar.................................................................................... 186
1. Eşyaya Bağlı Haklar............................................................... 186
2. Alacağa Bağlı Haklar (Fer’î Haklar) .................................. 186
3. Borç İlişkisine Bağlı Haklar................................................. 187
4. Bir Topluluğa Mensup Olmaya Bağlı Haklar................... 187
§3.Hak Sahibi.........................................................................187
§4.Hakların Kazanılması ve Kaybedilmesi....................188
I. “Hukukî Olay”, “Hukukî Fiil” ve “Hukukî İşlem”
Kavramları.....................................................................................189
A. Kavramlara Genel Bakış.............................................................. 189
B. Hukukî İşlemler............................................................................. 192
1. Hukukî İşlemlerin Türleri.................................................... 192
a. Gerekli İrade Beyanı Adedi Açısından....................... 192
aa. Tek Taraflı Hukukî İşlemler .................................. 192
bb. İki Taraflı Hukukî İşlemler (Sözleşmeler).......... 192
cc. Kararlar....................................................................... 194
dd. Müşterek Hukukî İşlemler ..................................... 194
b. İrade Beyanının Yöneltilmesi Açısından................... 196
c. Etki Doğurduğu Alan Bakımından............................. 196
d. Malvarlığına Yaptıkları Etki Bakımından................. 197
aa. Borçlandırıcı İşlemler.............................................. 198
bb. Tasarruf İşlemleri ..................................................... 199
cc. Kazandırıcı İşlemler.................................................202
e. Hüküm İfade Edeceği An Bakımından......................206
2. Hukukî İşlemin Unsurları....................................................206
a. Hukukî İşlemin Kurucu Unsurları..............................207
aa. Genel Olarak..............................................................207
XVIII Medenî Hukuk ◆ Oğuzman & Barlas
bb. “İrade Beyanı” Kavramı ..........................................208
cc. İrade Beyanının Çeşitleri.........................................211
aaa. Açık ve örtülü irade beyanları – irade beyanı
sayılan davranışlar............................................211
bbb. Yöneltilmesi gereken ve gerekmeyen irade
beyanları.............................................................217
ccc. Vasıtalı ve vasıtasız irade beyanları .............220
b. Hukukî İşlemin Geçerliliği İçin Aranan Şartlar......220
aa. Her Türlü Hukukî İşlemde Aranan Şartlar........220
aaa. Hukukî işlemi yapan kişi ehliyetli
olmalıdır............................................................220
bbb. Hukukî işlemin konusunun, emredici hukuk
kurallarına, kamu düzenine, genel ahlâka,
kişilik haklarına aykırı veya imkânsız
olmaması gerekir.............................................222
ccc. Hukukî işlemi meydana getiren irade
beyanları sağlıklı olmalıdır...........................222
ddd. İrade beyanları muvazaalı (danışıklı)
olmamalıdır......................................................222
bb. Bazı Hukukî İşlemler İçin Aranan Ek Şartlar....224
aaa. Bazı hukukî işlemlerde, irade beyanının bir
şekle uyularak yapılması gerekir..................224
bbb. Tasarruf işlemlerinde, tasarrufta bulunan kişi,
tasarruf yetkisine sahip olmalıdır................ 229
ccc. İllî (sebebe bağlı) tasarruf işlemlerinin
geçerli olması, ortada buna temel teşkil eden
geçerli bir borçlanma işleminin bulunmasına
bağlıdır...............................................................230
ddd. Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde gabin
(aşırı yararlanma) durumunun bulunmaması
gerekir ................................................................ 231
cc. Bazı Hukukî İşlemlerin Hüküm Doğurması İçin
Gereken Tamamlayıcı Unsurlar............................ 231
aaa. Ehliyet eksikliğini giderici izin veya onay. 231
İçindekiler XIX
bbb. Temsil yetkisi eksikliğinden kaynaklanan
noksanlığı giderici onay................................. 231
ccc. Tasarruf yetkisi sınırlamasından kaynaklanan
eksikliği giderici izin veya onay ................... 232
ddd. Bir resmî makamın fiili..................................233
eee. Geciktirici şart.................................................234
fff. Geciktirici vade................................................ 235
3. Hukukî İşlemlerin Hükümsüzlüğü....................................236
a. Yokluk.................................................................................238
b. Kesin Hükümsüzlük (Butlan) ...................................... 241
c. İptal Edilebilirlik .............................................................250
d. Noksanlık .......................................................................... 253
e. Nisbî Etkisizlik................................................................. 255
II. Hakların Kazanılma (İktisap) Tarzı .................................256
A. Aslen Kazanma ..............................................................................256
B. Devren Kazanma ........................................................................... 257
C. Tesisen Kazanma........................................................................... 259
III. Hakların Kaybediliş Tarzı......................................................259
§5.Hakların Kazanılmasında İyiniyetin Rolü ..............266
I. İyiniyet Kavramı...........................................................................266
II. İyiniyetin Rolü .............................................................................271
III. İyiniyetin Aranacağı Kişi ve İyiniyetin Aranacağı
Ân........................................................................................................277
A. İyiniyetin Aranacağı Kişi ............................................................ 277
1. Temsil Halinde........................................................................ 277
2. Tüzel Kişilerde........................................................................ 278
3. Tüzel Kişiliği Bulunmayan Kişi Topluluklarında .......... 278
B. İyiniyetin Aranacağı Ân .............................................................. 278
IV. İyiniyetin İspatı ............................................................................279
XX Medenî Hukuk ◆ Oğuzman & Barlas
§6.Hakların Kullanılması ve Dürüstlük Kuralına
Uyma Zorunluluğu .........................................................283
I. Genel Bakış.....................................................................................283
II. Dürüstlük Kuralı .......................................................................284
A. Anlamı..............................................................................................284
B. Rolü...................................................................................................285
III. Hakkın Kötüye Kullanılması................................................289
A. Anlamı..............................................................................................289
B. Hakkın Kötüye Kullanılma Hâlleri .......................................... 292
1. Temel İlke................................................................................. 292
2. Hakkın Kötüye Kullanıldığına İşaret Edebilecek
Durumlar.................................................................................. 296
a. Hakkın Kullanılmasında Meşru Bir Menfaat
Bulunmaması.................................................................... 296
b. Hakkın Kullanılmasının Hak Sahibine
Sağlayacağı Menfaat İle Başkasına Vereceği
Zarar Arasında Aşırı Oransızlık Bulunması .............299
c. Kendi Ahlâka Aykırı Davranışına Dayanarak
Hak Kullanılması.............................................................300
d. Uyandırılan güvene aykırı davranışta bulunulması 305
C. Hakkın Kötüye Kullanılmasının Yaptırımı............................309
IV. Dürüstlük Kuralı ve Hakkın Kötüye
Kullanılması Yasağının Uygulama Alanı........................313
A. Kanunun Yorumlanmasında ve Boşluklarının
Doldurulmasında............................................................................314
B. Kanuna Karşı Hilenin Önlenmesinde...................................... 315
C. Hukukî İşlemin Oluşması, Yorumlanması ve
Tamamlanmasında ........................................................................317
D. Borçların Doğumunda ................................................................. 328
1. Sözleşme Yapma Zorunluluğu............................................. 328
2. Yan Borçlar...............................................................................330
3. Sözleşme Görüşmelerinde Dürüst Davranma Borcu .... 333
İçindekiler XXI
4. Davranış Yükümlülükleri..................................................... 335
E. Sözleşmelerde Değişiklik Yapılmasında veya
Sözleşmenin Sona Erdirilmesinde ............................................ 337
1. Eski Borçlar Kanunumuz Açısından Durum................... 337
2. Yeni Borçlar Kanununun Konuya İlişkin Düzenlemesi 342
F. Tüzel Kişilik Perdesinin Aralanmasında ve Organik
Bağ Uygulamasında ......................................................................343
V. Medenî Kanunun 2. Maddesi Uygulanırken Göz
Önünde Tutulacak Esaslar...................................................346
§7.Hakların Korunması......................................................351
I. Genel Bakış.....................................................................................351
II. Talep ..................................................................................................352
III. Dâva....................................................................................................354
A. Dâva Çeşitleri ................................................................................. 355
1. Eda Dâvaları............................................................................. 355
2. Tespit Dâvaları ........................................................................ 356
3. Yenilik Doğuran Dâvalar...................................................... 358
B. Dâvaya Karşı Savunma İmkânları............................................. 359
C. Dâvanın ve Savunmanın İspatı ..................................................364
1. İspat Yükü.................................................................................364
2. İspat Konusunda Temel İlke ................................................366
3. Özel Esaslar..............................................................................369
a. Hâkim Önünde İkrar Edilen Olguların İspatı
Gerekmez...........................................................................369
b. Hayatın Olağan Akışına Uyan (Normal)
Olguların İspatı Gerekmez............................................ 370
c. Herkesçe bilinen olguların (mâruf ve meşhur
vakıaların) ispatı gerekmez........................................... 371
d. Kanunî Bir Faraziyeye veya Karineye Dayanan
Kimse, Bunun Kapsamına Giren Konuda İspat
Yükünden Kurtulur......................................................... 371
XXII Medenî Hukuk ◆ Oğuzman & Barlas
e. Kanunun, İspat Yükünü Özel Olarak Belirlediği
Hâllerde Bu Hükümlerde Yer Alan Esaslar
Uygulama Alanı Bulur.................................................... 375
f. İddiasını Resmî Sicil ve Senetlere Dayandıran
Kimse İspat Yükünü Yerine Getirmiş Olur............... 376
4. Özel Olarak: Resmî Sicil ve Senetlerin İspat Gücü ........ 376
IV. Cebrî İcra ........................................................................................381
V. Hakkını Kendi Gücü ile Koruma..........................................383
A. Haklı Savunma............................................................................... 383
B. Zorunluluk (Iztırar) Hâli ............................................................ 385
C. Hakkını Korumak İçin Kuvvet Kullanma...............................386
VI. Uğranılan Zararı Tazmin Ettirme .....................................387
Kaynaklar..................................................................................389
Kavram İndeksi .........................................................................413
Kanun Maddeleri İndeksi.......................................................423