Kıymetli Evrak Hukuku

Prof. Dr. Mehmet Özdamar

Prof. Dr. Kürşat Göktürk

Doç. Dr. Mehmet Çelebi Can

Dr. Öğr. Üyesi Esra Kaşak

İÇİNDEKİLER

YEDİNCİ BASKIYA ÖNSÖZ............................................................................... 5
ÖNSÖZ ................................................................................................................... 7
İÇİNDEKİLER........................................................................................................ 9
KAYNAKÇA........................................................................................................ 23
KISALTMALAR CETVELİ................................................................................. 33

BİRİNCİ BÖLÜM
GENEL ESASLAR
BİRİNCİ KISIM

TÜRK HUKUKUNDA KIYMETLİ EVRAK VE
KIYMETLİ EVRAK KAVRAMI

I. TÜRK HUKUKUNDA KIYMETLİ EVRAK ........................................... 35
A. Türk Ticaret Kanunu............................................................................ 35
1. Üçüncü Kitapta Yer Alan Hükümler............................................. 35
2. Diğer Kitaplarda Yer Alan Hükümler........................................... 38
B. Diğer Kanunlar...................................................................................... 38
1. Çek Kanunu ...................................................................................... 39
2. Sermaye Piyasası Kanunu............................................................... 39
3. Türk Medeni Kanunu ve Türk Borçlar Kanunu .......................... 40
4. İcra ve İflas Kanunu......................................................................... 41
5. Türk Ceza Kanunu........................................................................... 42
II. KIYMETLİ EVRAK KAVRAMI ............................................................... 44
A. Tarihçesi ................................................................................................. 44
B. Tanımı..................................................................................................... 45
C. Unsurları................................................................................................. 46

10 İçindekiler
1. Senet (Maddi Unsur) ........................................................................46
2. Senedin Bir Hak İçermesi (Gayrimaddi Unsur)............................49
3. Hak ile Senedin Bağlanması (Hakkın senede dercedilmesi).............49
4. Kıymetli Evrak Kaydı.......................................................................51
D. Kıymetli Evrak ile İlgili Kavramlar ...................................................51
III. KIYMETLİ EVRAKTA SINIRLI SAYI SORUNU..................................52
IV. KIYMETLİ EVRAK TEORİLERİ...............................................................54
A. Kreasyon Teorisi....................................................................................54
B. Sözleşme (Akit) Teorisi........................................................................55
C. Görünüşe Güven İlkesiyle Birleştirilmiş Sözleşme Teorisi..........56

İKİNCİ KISIM

KIYMETLİ EVRAKIN SINIFLANDIRILMASI

I. İÇERDİĞİ HAKKIN TÜRÜNE GÖRE.....................................................57
A. Alacak Hakkı İçeren Senetler..............................................................57
B. Ortaklık Hakları İçeren Senetler........................................................58
C. Aynî Hak İçeren Senetler.....................................................................59
II. HAKKIN SENETTEN ÖNCE MEVCUT OLUP OLMADIĞINA
GÖRE..............................................................................................................61
A. Kurucu Kıymetli Evrak.........................................................................61
B. Açıklayıcı Kıymetli Evrak....................................................................61
III. SEBEBE BAĞLI VEYA SEBEPTEN SOYUT OLMASINA GÖRE.......62
A. Sebep Kavramı.......................................................................................62
B. Sebebe Bağlılık ve Sebepten Soyutluğun Anlamı..........................64
C. Sebebe Bağlı Kıymetli Evrak ..............................................................64
D. Sebepten Soyut Kıymetli Evrak..........................................................65
IV. DEVİR ŞEKLİ BAKIMINDAN KIYMETLİ EVRAK .............................65
A. Nama Yazılı Senetler ............................................................................66
B. Emre Yazılı Senetler..............................................................................67
C. Hamile Yazılı Senet...............................................................................68

İçindekiler 11
V. KAMU GÜVENİNE SAHİP OLMALARINA GÖRE............................ 69
A. Kamu Güvenine Sahip Olmanın Amacı .......................................... 70
B. Kamu Güvenine Sahip Senetler ........................................................ 71
1. Hamile Yazılı Senetler ..................................................................... 71
2. Emre Yazılı Senetler......................................................................... 72

ÜÇÜNCÜ KISIM
KIYMETLİ EVRAKTA DEFİLER

I. GENEL OLARAK ........................................................................................ 73
II. KIYMETLİ EVRAKTA DEFİ TÜRLERİ.................................................. 74
A. Nama Yazılı Senetlerde ....................................................................... 74
B. Hamile ve Emre Yazılı Senetlerde..................................................... 75
1. Yasal Düzenlemeler ......................................................................... 75
2. Senet Metninden Anlaşılan Defiler................................................ 77
3. Senedin Geçersizliğine İlişkin Defiler ........................................... 78
4. Şahsi Defiler ...................................................................................... 79

DÖRDÜNCÜ KISIM

KIYMETLİ EVRAKTA TÜR DEĞİŞTİRME İLE ZIYA VE İPTAL
I. KIYMETLİ EVRAKTA TÜR DEĞİŞTİRME .......................................... 83
II. KIYMETLİ EVRAKIN ZIYAI VE İPTALİ............................................... 85
A. İptal Davasının Amacı......................................................................... 85
B. Genel ve Özel Düzenlemeler ............................................................. 86
C. İptal Davasının Şartları ve Hükümleri............................................. 88
1. Şartları................................................................................................ 88
2. Hükümleri......................................................................................... 91
D. Ödeme Yasağı ve İptal Usulü ............................................................. 92
1. Hamile Yazılı Senetlerde................................................................. 93
a. Ödeme Yasağı ............................................................................. 93
b. İptal Usulü................................................................................... 93

12 İçindekiler
2. Nama Yazılı Senetlerde....................................................................95
a. Genel Esaslar................................................................................95
b. Çeşitli Nama Yazılı Senet Hakkında Öngörülen Özel
Hükümler .....................................................................................95
c. Basit İptal Usulü ..........................................................................96
d. Mahkeme Kararı Olmaksızın Ödeme.......................................96
3. Poliçede ..............................................................................................96
a. Ödeme Yasağı..............................................................................96
b. İptal Usulü....................................................................................97
4. Makbuz Senedi ve Varantta ............................................................99

İKİNCİ BÖLÜM
KAMBİYO SENETLERİ
BİRİNCİ KISIM
GENEL ESASLAR

I. KAMBİYO SENETLERİNİN ORTAK ÖZELLİKLERİ........................101
II. KAMBİYO SENETLERİ VE TEMEL BORÇ İLİŞKİSİ.........................103

İKİNCİ KISIM
POLİÇE

I. GENEL OLARAK.......................................................................................105
II. HUKUKÎ NİTELİĞİ...................................................................................107
III. İKTİSADİ FONKSİYONU .......................................................................110
IV. POLİÇENİN UNSURLARI.......................................................................111
A. Zorunlu Unsurlar.................................................................................111
1. Poliçe Kelimesi ................................................................................112
2. Belirli Bir Bedelin Ödenmesi Hususunda Kayıtsız Şartsız
Havale...............................................................................................112
3. Ödeyecek Olan Kişinin (“Muhatabın”) Adı................................117
4. Ödeme Yeri......................................................................................117

İçindekiler 13
5. Kime veya Kimin Emrine Ödenecek ise Onun Adı (Lehtar)........ 119
6. Düzenleme Tarihi ve Yeri ............................................................. 121
a. Düzenleme Tarihi ..................................................................... 121
b. Düzenleme Yeri ........................................................................ 122
7. Düzenleyenin İmzası ..................................................................... 123
B. İhtiyari Unsurlar ................................................................................. 127
1. TTK’de Bahsedilen İhtiyari Kayıtlar............................................ 127
2. Kanunda Bahsedilmeyen İhtiyari Kayıtlar ................................. 128
C. Damga Pulu ......................................................................................... 129
V. POLİÇENİN UNSURLARININ DEĞERLENDİRİLMESİ................. 129
A. Genel Olarak ....................................................................................... 129
B. Poliçenin Şekil Şartlarının Senedin Lehtara Verildiği
Sırada Tam Olmaması ....................................................................... 132
1. Açık Poliçe....................................................................................... 132
2. Eksik Poliçe ..................................................................................... 135
VI. POLİÇEDE TEMSİL.................................................................................. 138
A. Genel Olarak Kambiyo Senetlerinde Temsil .............................. 138
B. Senedin Yetkisiz Temsilci Eliyle Düzenlenmiş Olması............. 140
VII. POLİÇEYİ DÜZENLEYEN KİŞİNİN (KEŞİDECİNİN)
SORUMLULUĞU...................................................................................... 143
VIII. POLİÇENİN DEVREDİLMESİ (CİRO).............................................. 144
A. Cironun Hukukî Niteliği .................................................................. 145
B. Cironun Şekli ...................................................................................... 147
C. Ciroda Kişiler ...................................................................................... 151
D. Cironun Yapılabileceği Süre ............................................................ 152
E. Cironun Türleri................................................................................... 154
1. Cironun Yapıldığı Şahsın Belli Olup Olmamasına Göre.......... 154
a. Tam Ciro .................................................................................... 154
b. Beyaz Ciro.................................................................................. 154
2. Cironun Yapılma Amacına Göre ................................................. 155
a. Temlik (Devir) Cirosu .............................................................. 156

14 İçindekiler
aa. Temlik (Devir) Fonksiyonu .............................................156
bb. Teşhis Fonksiyonu ............................................................157
cc. Garanti (Teminat) Fonksiyonu........................................160
b. Tahsil Cirosu..............................................................................162
aa. Yapılma Usulü...................................................................163
bb. Tahsil Cirosunun Hükümleri..........................................163
c. Rehin Cirosu ..............................................................................166
aa. Yapılma Usulü...................................................................166
bb. Rehin Cirosunun Hükümleri ..........................................167
IX. POLİÇENİN KABUL EDİLMESİ............................................................170
A. Kabule Arz............................................................................................171
1. Kabule Arzın Yeri ve Zamanı........................................................171
2. Kabule Arzın Mecburi Olduğu Hâller .........................................172
3. Kabule Arz Eden Kişi .....................................................................173
B. Poliçenin Kabul Edilmesi ..................................................................174
1. Kabulün Şekli ..................................................................................174
2. Kabul Edecek Olan Kişi .................................................................175
3. Kabul Beyanının Çizilmesi ............................................................176
C. Poliçenin Kabul Edilmesinin ve Kabul Edilmemesinin
Hukukî Sonuçları................................................................................177
1. Senedin Kabul Edilmesi .................................................................177
2. Senedin Kabul Edilmemesi............................................................178
3. Kısmen Kabul Kısmen Ret Hâli ....................................................179
X. POLİÇE KEFALETİ (AVAL).....................................................................180
A. Avalin Hukukî Niteliği ve Kefalet Sözleşmesinden Farkları.....180
B. Avalin Şekli..........................................................................................182
C. Aval Verebilecek Olan Kişiler..........................................................183
D. Lehine Aval Verilebilecek Olan Kişiler..........................................183
E. Aval Veren Kişinin Sorumluluğu ....................................................184
F. Ödeme Yapan Avalistin Durumu.....................................................186

İçindekiler 15
XI. POLİÇENİN ÖDENMESİ........................................................................ 187
A. Vade....................................................................................................... 188
1. Vadenin Türleri .............................................................................. 188
a. Belirli Bir Günde Ödenecek Vadeli Poliçe............................. 189
b. Keşide Tarihinden Belli Süre Sonra Gelen Vadeli Poliçe .... 189
c. Görüldüğünde Ödenecek Vadeli Poliçe................................ 189
d. Görüldükten Belli Süre Sonra Ödenecek Vadeli Poliçe....... 190
2. Vadenin Özellikleri........................................................................ 191
a. Ödeme Günü ve Vade ............................................................. 191
b. Vade Zorunlu Şeklî Bir Unsur Değildir................................. 191
c. Vade Tarihinin Yorumlanarak Tespit Edilmesi
Mümkündür.............................................................................. 192
3. Sürelerin Hesabı ............................................................................. 192
B. Ödeme................................................................................................... 194
1. Poliçenin İbrazı............................................................................... 194
a. İbrazın Süresi ............................................................................ 194
b. İbrazın Konusu ......................................................................... 195
c. İbraz Yeri ................................................................................... 196
d. İbrazı Kimin Yapacağı ............................................................. 196
e. İbrazın Kime Yapılacağı .......................................................... 197
f. İbrazın Sonuçları....................................................................... 197
2. Poliçenin Ödenmesi ....................................................................... 199
a. Tam Ödeme............................................................................... 199
b. Kısmi Ödeme............................................................................. 200
c. Vadeden Önce Ödeme............................................................. 201
d. Yabancı Para Üzerinden Borç İçeren Poliçenin
Ödenmesi................................................................................... 201
e. Poliçe Bedelinin Tevdi Edilmesi............................................. 202
XII. POLİÇEDE BAŞVURMA (MÜRACAAT) HAKKI............................. 203
A. Başvuru Borçluları.............................................................................. 204
B. Başvurma Hakkını Doğuran Sebepler............................................ 205

16 İçindekiler
1. Genel Olarak....................................................................................205
2. Vadeden Önce Başvuru Hakkını Doğuran Sebepler .................205
a. Kabulden Kaçınılmış Olması...................................................206
b. Muhatabın İflası, Ödemelerini Tatili ya da Hakkındaki
İcra Takibinin Semeresiz Kalması...........................................206
c. Kabul İçin Arz Edilmesi Yasaklanmış Poliçenin
Düzenleyeninin İflası................................................................207
C. Başvurma Hakkının Şeklî Koşulu: Protesto...................................208
1. Protesto Düzenlemeye Yetkili Merci............................................208
2. Protesto Türleri................................................................................208
a. Kabul Etmeme Protestosu........................................................208
b. Ödememe Protestosu................................................................209
3. Protestonun İçeriği..........................................................................211
4. Protesto Çekilmesini Gerektirmeyen Hâller ...............................211
a. Protestodan İradi Muafiyet......................................................212
b. Protestodan Kanuni Muafiyet Hâlleri ....................................213
c. Mücbir Sebeplerin Vadeden İtibaren Otuz Günden
Fazla Sürmüş Olması................................................................213
D. İhbar.......................................................................................................214
E. Başvurma Hakkının Kullanımı ........................................................215
1. Müteselsil Sorumluluk ...................................................................215
2. Başvurma Hakkının Kapsamı .......................................................216
3. Başvuru Evrakının ve Makbuzun Verilmesi...............................216
4. Retret.................................................................................................217
F. Başvurma Hakkının Düşmesi...........................................................217
XIII. POLİÇEDE SEBEPSİZ ZENGİNLEŞME .............................................218
XIV. POLİÇEDE KARŞILIĞIN İNTİKALİ..................................................220
XV. POLİÇEDE ARAYA GİRME ...................................................................221
A. Genel Esaslar........................................................................................221
B. Araya Girme Suretiyle Kabul............................................................222
C. Araya Girme Suretiyle Ödeme..........................................................223

İçindekiler 17
XVI. POLİÇEDE NÜSHA VE SURET........................................................... 225
A. Poliçe Nüshaları.................................................................................. 225
B. Poliçede Suret...................................................................................... 226
XVII. SENET METNİNDEKİ DEĞİŞİKLİKLER........................................ 227
XVIII. POLİÇEDE ZAMANAŞIMI............................................................... 228

ÜÇÜNCÜ KISIM
BONO (EMRE YAZILI SENET)

I. BONONUN KANUNDA DÜZENLENİŞ TARZI................................ 231
II. BONONUN UYGULAMADA İŞLEYİŞ TARZI .................................. 232
III. BONONUN UNSURLARI....................................................................... 235
A. Genel Olarak ....................................................................................... 235
B. Münferit Unsurlar .............................................................................. 236
1. Bono ya da Emre Yazılı Senet İbaresi.......................................... 236
2. Kayıtsız ve Şartsız Belirli Bir Bedeli Ödeme Vaadi ................... 238
3. Vade ................................................................................................. 239
4. Lehtar............................................................................................... 242
5. Düzenleme Yeri.............................................................................. 242
6. Ödeme Yeri ..................................................................................... 243
7. Düzenleme Tarihi........................................................................... 243
8. Düzenleyenin İmzası ..................................................................... 244
IV. BONONUN UNSURLARINDAKİ EKSİKLİKLERİN
SONUÇLARI.............................................................................................. 244
A. Genel Sonuç......................................................................................... 244
B. Özel Sonuç: Emre Yazılı Ödeme Vaadi .......................................... 244
V. BONOYA UYGULANACAK HÜKÜMLER ......................................... 245
VI. BONODA BEDELSİZLİK ........................................................................ 247
A. Bedelsizlik İddiası.............................................................................. 247
B. Bedelsizliğin İleri Sürülmesi............................................................ 248
C. Bedelsizliğin İspatı............................................................................. 251

18 İçindekiler

DÖRDÜNCÜ KISIM

KAMBİYO SENETLERİNE BENZEYEN SENETLER VE
CİROSU KABİL OLAN DİĞER SENETLER

I. KAMBİYO SENETLERİNE BENZEYEN SENETLER..........................253
II. CİROSU KABİL OLAN DİĞER SENETLER ........................................253

BEŞİNCİ KISIM
ÇEK

I. GİRİŞ............................................................................................................255
II. TÜRK MEVZUATI BAKIMINDAN ÇEK .............................................256
III. ÇEK VE ÇEKİN UNSURLARI.................................................................257
A. Çek Kavramı.........................................................................................257
B. Hukukî Niteliği ...................................................................................258
C. Çekin Unsurları ...................................................................................259
1. TTK Bakımından.............................................................................259
a. Çek Kelimesi ..............................................................................259
b. Kayıtsız ve Şartsız Belirli Bir Bedelin Ödenmesi İçin
Havale.........................................................................................259
c. Ödeyecek Kişinin (“Muhatabın”) Ticaret Unvanı ................260
d. Ödeme Yeri ................................................................................261
e. Düzenlenme Tarihi ve Yeri ......................................................261
f. Düzenleyenin İmzası ................................................................264
g. Banka Tarafından Verilen Seri Numarası..............................265
h. Karekod ......................................................................................265
2. Çek Kanunu Bakımından...............................................................267
IV. ÇEKİN DÜZENLENME KOŞULLARI...................................................268
A. Karşılık..................................................................................................268
B. Çek Anlaşması .....................................................................................269
C. Çek Üzerindeki Kayıtların Niteliği .................................................270
1. Zorunlu Kayıtlar .............................................................................270
2. İhtiyari Kayıtlar...............................................................................271
3. Yasak Kayıtlar .................................................................................271
4. Çekin Temsilci Aracılığıyla Düzenlenmesi .................................272

İçindekiler 19
V. ÇEK TÜRLERİ............................................................................................ 272
A. Devir Usulüne Göre Çek Türleri: Nama-Emre-Hamile Çek....... 272
B. Özel Ödenme Usulü Öngörülen Çekler......................................... 273
2. Çizgili Çek....................................................................................... 273
1. Teyitli ve Vizeli Çek....................................................................... 274
3. Kartlı Çek ........................................................................................ 276
4. Mahsup Çeki/Hesaba Geçirilmek Üzere Düzenlenen Çek....... 276
a. Genel Olarak ............................................................................. 276
b. Hamilin Hakları........................................................................ 277
C. Özel Tür Çekler................................................................................... 277
1. Banka Çeki ...................................................................................... 277
2. Seyahat Çekleri............................................................................... 278
3. Posta Çekleri ................................................................................... 279
VI. SAHTE VEYA TAHRİF EDİLMİŞ ÇEK ................................................ 279
VII. ÇEKİN DEVRİ.......................................................................................... 279
A. Genel Olarak ....................................................................................... 280
B. Çekin Cirosu........................................................................................ 280
1. Genel Olarak ................................................................................... 280
2. Çekte Rehin Cirosu ile İlgili Sorunlar.......................................... 282
3. Çekte Cironun Yapılabileceği Süre ve Gecikmiş Ciro............... 285
4. Muhataba Yapılan Ciro................................................................... 286
5. Hamile Yazılı Çekin Cirosu............................................................ 287
VIII. ÇEKTE AVAL.......................................................................................... 287
IX. ÇEKTE KABUL YASAĞI ......................................................................... 289
X. ÇEKTE SÜRELERİN HESAPLANMASI VE MÜCBİR SEBEP ......... 290
A. Sürelerin Hesaplanması .................................................................... 290
B. Mücbir Sebep ...................................................................................... 291
XI. ÇEKİN ÖDENMESİ.................................................................................. 293
A. İbraz Yeri .............................................................................................. 293
1. Muhatap Banka .............................................................................. 293
2. Takas Odası..................................................................................... 294

20 İçindekiler
B. İbraz Süreleri........................................................................................296
1. Genel Olarak....................................................................................296
2. Kanuni İbraz Süreleri .....................................................................298
C. Çekin Karşılığının Ödenmesi...........................................................299
1. Muhatap Bankanın İnceleme Yükümlülüğü...............................299
2. Nakden Ödeme ...............................................................................301
3. Hesaben Ödeme ..............................................................................301
4. Kısmî Ödeme...................................................................................302
D. Çekin Ödenmemesi ............................................................................304
E. Hamilin Başvuru Hakları...................................................................306
F. Sorumluluk...........................................................................................306
1. Bankanın Sorumluluğu ..................................................................307
a. Bankanın Karşılıksız Çıkan Çek Yapraklarından
Sorumluluğu ..............................................................................307
b. Bankanın Hesapta Karşılık Bulunmasına Rağmen
Ödeme Yapmaması...................................................................309
2. Keşidecinin Karşılıksız Çekten Dolayı Cezaî Sorumluluğu......310
a. Karşılıksız Çekin Suç Sayılmasının Kısa Tarihçesi...............311
b. Karşılıksız Çek Suçunun Şartları.............................................312
aa. Çekin Şeklen Geçerli Olması...........................................312
bb. Süresinde ve Doğru Yerde İbraz Edilmesi ....................312
cc. İbraz Edildiği Anda Hesapta Kısmen veya
Tamamen Karşılığı Olmadığı için Ödenememesi ........313
dd. Çekin Karşılıksız Çıktığının Usulüne Uygun
Şekilde Tespit Edilmesi....................................................313
ee. Hamilin Şikâyet Etmesi....................................................314
c. Karşılıksız Çek Keşide Etmenin Cezası..................................314
d. Etkin Pişmanlık..........................................................................316
G. Konkordato Sürecinde Düzenleyenin Keşide Ettiği Çekin
Ödenmesi..............................................................................................316
XII. CAYMA.......................................................................................................323
XIII. ÇEK KEŞİDECİSİNİN DURUMUNDAKİ
DEĞİŞİKLİKLERİN ÇEKE ETKİSİ........................................................323

İçindekiler 21
XIV. NÜSHA ..................................................................................................... 324
XV. ZAMANAŞIMI ......................................................................................... 325
XVI. UYGULANACAK HÜKÜMLER .......................................................... 325
XVII. KANUNLAR İHTİLAFI ....................................................................... 327

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
MAKBUZ SENEDİ VE VARANT

I. GENEL OLARAK ...................................................................................... 329
II. MAKBUZ SENEDİ VE VARANTIN İŞLEYİŞ ESASLARI................ 329
III. MAKBUZ SENEDİ VE VARANTIN ŞEKLİ......................................... 330
IV. MAKBUZ SENEDİ VE VARANTIN DEVRİ ....................................... 331
V. MAKBUZ SENEDİ VE VARANTA KONU EDİLEN EŞYA
ÜZERİNDEKİ TASARRUFLAR ............................................................. 332
VI. VARANT HAMİLİNİN SENEDE DAYALI HAKLARI ..................... 333
A. Eşyayı Sattırma Hakkı ....................................................................... 333
B. Başvurma Hakkı.................................................................................. 333
C. Sigorta Bedelinden Yararlanma Hakkı........................................... 334
VII. ZAMANAŞIMI......................................................................................... 334
VIII. MAKBUZ SENEDİ VE VARANTIN ZIYAI ...................................... 334

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
PRATİK ÇALIŞMA VE TEST SORULARI

I. PRATİK ÇALIŞMALAR .......................................................................... 337
II. TEST SORULARI ...................................................................................... 359
III. DOĞRU-YANLIŞ ÖNERMELER ........................................................... 362
KAVRAM İNDEKSİ.......................................................................................... 365