Sosyal Politika Açısından Türk İş Hukukunda Ailenin Korunması

Merve Çiloğlu Yörübulut

İÇİNDEKİLER

ÖNSÖZ  III

İÇİNDEKİLER  V

ÖZET . XIII

ABSTRACT  XIII

GİRİŞ .1

BİRİNCİ BÖLÜM:

İŞ SÖZLEŞMESİNİN KURULUŞ AŞAMASINDA İŞÇİNİN AİLESİNİN

KORUNMASI

1.1. Taraf Ehliyeti Bakımından Korunması 5

1.1.1. Taraf Ehliyeti .5

1.1.2. Taraf Ehliyetine Getirilen Sınırlamalar 8

1.1.2.1. Yaş 9

1.1.2.2. Cinsiyet . 10

1.1.2.3. Sağlık Durumu ve Mesleki Yeterlilik . 11

1.2. Sözleşme Özgürlüğü Bakımından Korunması . 12

1.2.1. Sözleşme Özgürlüğü  12

1.2.2. Sözleşme Özgürlüğüne Getirilen Sınırlamalar . 13

1.2.2.1. Sözleşme Yapma Zorunluluğu  14

1.2.2.1.1. Engelli, Eski Hükümlü ve Terör Mağduru Çalıştırma

Zorunluluğu . 14

1.2.2.1.2. Askerlik veya Kanuni Bir Ödev Nedeniyle İşten Ayrılan

İşçilerle Yeniden İş Sözleşmesi Yapma Zorunluluğu . 17

1.2.2.1.3. Toplu İşten Çıkarılmış Olan İşçilerle Yeniden İş Sözleşmesi

Yapma Zorunluluğu  18

1.2.2.2. İçerik ve Şekil Belirleme Sınırları  18

1.3. Sözleşmenin Geçersizliği ve İptali Bakımından Korunması  19

1.4. Sözleşmenin Devri Bakımından Korunması . 20

1.5. İstisnalar Bakımından Korunması . 22

1.5.1. Aile Ekonomisi Sınırları İçinde Kalan Tarımla İlgili Her Çeşit Yapı

İşleri . 22

1.5.2. Bir Ailenin Üyeleri ve Hısımları Arasında Evlerde El Sanatlarının

Yapıldığı İşler. 22

1.5.3. Ev Hizmetleri . 26

1.6. Sözleşmenin Türü Bakımından Korunması . 29

1.6.1. İkili İş İlişkilerinde . 29

1.6.1.1. Sürekli ve Süreksiz İş Sözleşmeleri  29

1.6.1.2. Belirli ve Belirsiz Süreli İş Sözleşmesi . 30

1.6.1.2.1. Belirli Süreli İş Sözleşmesi . 31

1.6.1.2.1.1. Belirli İş Sözleşmesinin Yapılmasında Objektif Koşulların

Aranması  31

1.6.1.2.1.2. Belirli Süreli İş Sözleşmesinin Yenilenebilmesinin Esaslı

Nedene Bağlı Olması . 33

1.6.1.2.1.3. İşçinin Haksız Feshe Karşı Korunması  34

1.6.1.2.1.4. Belirli Süreli İş Sözleşmesinde Ayrım Yasağı . 35

1.6.1.2.2. Belirsiz Süreli İş Sözleşmesi . 36

1.6.1.3. Tam ve Kısmi Süreli İş Sözleşmesi  36

1.6.1.3.1. Tam Süreli İş Sözleşmesi  37

1.6.1.3.2. Kısmi Süreli İş Sözleşmesi  37

1.6.1.3.2.1. Kısmi Süreli Çalışmanın Aile ve Çalışma Hayatı

Dengesine Olumlu Etkisi . 38

1.6.1.3.2.2. Kısmi Süreli Çalışmanın Aile Ekonomisine Katkısı  39

1.6.1.3.2.3. Ebeveynlik Sebebiyle Kısmi Süreli Çalışma Hakkı . 41

1.6.1.3.2.4. Kısmi Süreli İş Sözleşmesinde Ayrım Yasağı . 42

1.6.1.3.3. Deneme Süreli İş Sözleşmesi  43

1.6.1.3.4. Mevsimlik İş Sözleşmesi . 44

1.6.1.3.5. Uzaktan Çalışmaya İlişkin İş Sözleşmesi  46

1.6.1.3.5.1. İşçiye Çalışma Koşullarını Düzenleme İmkânının

Tanınması . 48

1.6.1.3.5.2. Uzaktan Çalışma İle Aile Hayatının İç İçe Geçmesinin

Engellenmesi  50

1.6.1.3.5.3. İş Sağlığı ve Güvenliğinin Sağlanmasında Ailenin

Mahremiyetinin Korunması . 51

1.6.1.3.6. Takım Sözleşmesi 52

1.6.2. Üçlü İş İlişkilerinde  53

1.6.2.1. Geçici İş İlişkisi  53

1.6.2.1.1. Meslek Edinilmiş Geçici İş İlişkisi  54

1.6.2.1.1.1. Gebelik, Doğum, Ebeveynlerin Kısmi Süreli Çalışması,

Askerlik ve Diğer Askı Hallerinde Geçici İş İlişkisi

Kurulabilmesi . 55

1.6.2.1.1.2. İşverenin Geçici İşçiye Eşit Davranma Borcu . 57

1.6.2.1.1.3. Geçici İşçinin Ücretinin Güvence Altına Alınması  58

1.6.2.1.1.4. Geçici İşçinin Çalışmadığı Dönemde Eğitim ve Çocuk

Bakım Hizmetlerinden Yararlanabilmesi . 60

1.6.2.1.2. Meslek Edinilmemiş Geçici İş İlişkisi . 60

1.6.2.2. Alt İşverenlik  61

1.6.2.2.1. Alt işveren İlişkisinin Kurulabilmesinin Koşullara Bağlı Olması . 62

1.6.2.2.2. Asıl İşveren İle Alt İşverenin Müteselsil Sorumluluğu . 64

1.6.2.2.3. Alt İşveren İlişkisinde Muvazaanın Önlenmesi . 64

İKİNCİ BÖLÜM:

İŞ İLİŞKİSİNİN DEVAMINDA İŞÇİNİN AİLESİNİN KORUNMASI

2.1. İş Sözleşmesinden Doğan Borçlar Bakımından Ailenin Korunması . 67

2.1.1. İşçinin Borçları Bakımından Korunması  67

2.1.1.1. İş Görme Borcu. 67

2.1.1.1.1. İşçinin İşi Bizzat Yapması . 67

2.1.1.1.2. İş Görme Ediminin Devredilebilmesi  68

2.1.1.1.3. İş Görme Borcunun İhlalinde Yaptırımların Sınırlandırılması . 68

2.1.1.2. İtaat Borcunun Dürüstlük Kuralları ile Sınırlandırılması  70

VIII

2.1.1.3. Sadakat Borcunun İşçinin Ailesini Tehlikeye Düşürmeyecek

Şekilde Sınırlandırılması  70

2.1.1.4. Rekabet Etmeme Borcunun İşçinin Ekonomik Geleceğini Tehlikeye

Düşürmeyecek Şekilde Sınırlandırılması  71

2.1.2. İşverenin Borçları Bakımından Korunması  72

2.1.2.1. Ücret Ödeme Borcu  72

2.1.2.1.1. Ücretin Sosyal Niteliği  73

2.1.2.1.1.1. Sosyal Ücret . 73

2.1.2.1.1.2. Aile Yardımı  74

2.1.2.1.2. Ücretin Miktarının Belirlenmesi  76

2.1.2.1.2.1. Emsal İşçinin Esas Alınması  78

2.1.2.1.2.2. Asgari Ücret Uygulaması . 79

2.1.2.1.2.2.1. Asgari Ücretin Uluslararası Standartlara Uygun Olarak

Tespit Edilmesi . 79

2.1.2.1.2.2.2. Asgari Ücretin Tespitinde Ailenin Dikkate Alınması . 81

2.1.2.1.3. Ücretin Ödenmesi  83

2.1.2.1.3.1. Nakden ve Banka Aracılığıyla Ödenmesi  83

2.1.2.1.3.2. Düzenli Aralıklarla Ödenmesi  85

2.1.2.1.3.3. Avans Olarak Ödenebilmesi  85

2.1.2.1.4. Ücretin Ödenmemesi Halinde Korunması . 86

2.1.2.1.4.1. Ücretin ve Faizin Talep Edilmesi . 86

2.1.2.1.4.2. Çalışmaktan Kaçınma Hakkı 87

2.1.2.1.5. Ücretin Güvence Altına Alınması . 88

2.1.2.2. İşçiyi Gözetme Borcu . 89

2.1.2.2.1. İşçinin Kişiliğinin Korunması . 89

2.1.2.2.1.1. Kişisel Verilerin Korunması  89

2.1.2.2.1.2. İşçinin Tacizden Korunması  90

2.1.2.2.2. İşçinin Sağlığının ve Güvenliğinin Korunması . 90

2.1.2.2.2.1. İş Sağlığı ve Güvenliği Tedbirleri Alma Borcunun

Kapsamı . 91

2.1.2.2.2.1.1. İşverenin Sorumluluğu  92

2.1.2.2.2.1.2. Üçüncü Kişilerin Sorumluluğu . 94

2.1.2.2.2.2. Ailenin Zararının Tazmini . 95

2.1.2.2.2.2.1. Maddi Zararın Tazmini . 96

2.1.2.2.2.2.1.1. İş Göremezlik Ödeneği  96

2.1.2.2.2.2.1.2. Maddi Tazminat  97

2.1.2.2.2.2.2. Manevi Zararının Tazmini  98

2.1.2.3. Eşit Davranma Borcu  99

2.2. Çalışma Süreleri Bakımından Korunması . 102

2.2.1. Normal Çalışma Sürelerinin Düzenlenmesi . 103

2.2.1.1. Haftalık ve Günlük Çalışma Süresinin Sınırlandırılması  103

2.2.1.2. Gece Çalışmasında Aile Düzeninin Dikkate Alınması . 104

2.2.2. Denkleştirme Süresinin Düzenlenmesi  105

2.2.3. Fazla Çalışma Sürelerinin Sınırlandırılması. 106

2.2.4. Kısa Çalışma  107

2.3. Dinlenme Süreleri Bakımından Korunması . 108

2.3.1. Ücretli Tatiller  108

2.3.2. Mazeret İzni . 108

2.3.3. Analık İzni . 110

2.3.3.1. Ücretsiz İzin  111

2.3.3.2. Süt İzni  113

2.3.4. Yıllık Ücretli İzin . 114

2.4. İş Sözleşmesinin Askıya Alınması Bakımından Korunması  117

2.4.1. Kanun’da Düzenlenen Askıya Alınma Halleri Bakımından Korunması . 119

2.4.1.1. Askerlik ve Kanuni Ödev . 119

2.4.1.2. Sağlık Sebepleri  121

2.4.1.3. Gebelik ve Doğum  122

2.4.1.4. Zorlayıcı Sebepler . 122

2.4.1.5. Gözaltı ve Tutuklama . 123

2.4.1.6. Grev ve Lokavt . 124

2.4.1.7. Ailevi Nedenler . 125

2.4.2. İş Sözleşmesinde Düzenlenen Askıya Alınma Halleri Bakımından

Korunması  126

2.4.3. İş Sözleşmesinin Askıya Alınmasının Hukuki Sonuçları Bakımından

Korunması  128

2.4.3.1. İşçiyi Gözetme Borcunun Askıya Alınmaması . 128

2.4.3.2. Fesih Hakkının Korunması . 128

2.4.3.3. Ücretin Korunması  129

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM:

İŞ SÖZLEŞMESİNİN SONA ERMESİNDE İŞÇİNİN AİLESİNİN

KORUNMASI

3.1. İş Sözleşmesinin Fesih Dışında Sona Ermesi Bakımından Korunması  131

3.1.1. İkale Sözleşmesinde Makul Yararın Gözetilmesi  131

3.1.2. Belirli Sürenin Sona Ermesinde İşçiye İhbar ve Kıdem Tazminatı

Ödenebilmesi 132

3.1.3. İşçinin Ölümü Hâlinde Ailesinin Hak Sahibi Olması  133

3.1.3.1. Ölüm Tazminatı  133

3.1.3.2. Ölüm Aylığı  134

3.1.3.3. Ölüm Geliri . 136

3.1.3.4. Ölüm Toptan Ödemesi  136

3.1.3.5. Destekten Yoksun Kalma Tazminatı  137

3.1.3.6. Evlenme Ödeneği  140

3.1.3.7. Cenaze Ödeneği  140

3.2. İş Sözleşmesinin Fesih ile Sona Ermesi Bakımından Korunması . 140

3.2.1. Bildirimli Fesihte Korunması . 141

3.2.1.1. Feshin Belli Bir Süre Önceden Bildirilmesi . 141

3.2.1.2. İhbar Tazminatı . 142

3.2.1.3. İş Güvencesi . 144

3.2.1.3.1. Feshin Geçerli Nedene Bağlı Olması  146

3.2.1.3.1.1. Geçerli Nedenler  146

3.2.1.3.1.1.1. İşçinin Yetersizliği veya Davranışları . 146

3.2.1.3.1.1.2. İşletmenin, İşin veya İşyerinin Gerekleri  149

3.2.1.3.1.2. Geçersiz Nedenler  150

3.2.1.3.1.2.1. Medeni Hâl . 150

3.2.1.3.1.2.2. Hamilelik ve Doğum . 150

3.2.1.3.1.2.3. Ailevi Yükümlülükler . 151

3.2.1.3.2. Feshin Son Çare Olması  151

3.2.1.4. Kötü Niyet Tazminatı . 152

3.2.1.5. Sosyal Seçim İlkesi . 153

3.2.1.6. Yeni İş Arama İzni  154

3.2.2. Bildirimsiz Fesihte Korunması  155

3.2.2.3. Sağlık Sebepleri  155

3.2.2.3.1. İşyerinde Bulaşıcı Hastalık Olması . 155

3.2.2.3.2. İşin Yapılmasının İşçinin Sağlığı veya Yaşayışı için Tehlikeli

Olması . 156

3.2.2.4. Ahlak ve İyi Niyet Kurallarına Uymayan Sebepler  156

3.2.2.4.1. Ücretin Ödenmemesi . 156

3.2.2.4.2. İşverenin İşçinin ve Ailesinin Şeref ve Namusuna

Dokunacak Davranışlarda Bulunması . 157

3.2.2.4.3. İşverenin İşçiye ve Ailesine Sataşması, Suç İşlemesi ve

Teşvik Etmesi  158

3.2.2.5. Zorlayıcı Sebepler . 158

3.2.3. Çalışma Koşullarında Esaslı Değişiklik Feshinde Korunması  158

3.2.3.1. Çalışma Koşullarında Esaslı Değişikliğin İşçi Tarafından

Reddedilebilmesi  159

3.2.3.2. İşveren Tarafından Esaslı Değişiklik Feshinin Geçerli Neden ile

Yapılabilmesi  160

3.3. Sona Ermenin Hukuki Sonuçlarında Korunması . 161

3.3.1. Kıdem Tazminatı 161

3.3.1.1. Kıdem Tazminatına Hak Kazanma Koşulları . 161

3.3.1.1.1. En Az 1 Yıllık Kıdem Koşulunun İşçi Lehine

Değerlendirilmesi  162

3.3.1.1.2. Sözleşmenin Belirli Sebeplerle Sona Ermesi Koşulunda Ailenin

Dikkate Alınması  162

3.3.1.1.2.1. Sözleşmenin İşveren Tarafından Feshedilmesi  162

3.3.1.1.2.2. Sözleşmenin İşçi Tarafından Feshedilmesi  163

3.3.1.1.2.2.1. Askerlik Sebebiyle Fesih  163

3.3.1.1.2.2.2. Kadın İşçinin Evlenmesi Sebebiyle Fesih . 163

3.3.1.1.2.2.3. Emeklilik, Malullük veya Toptan Ödeme Almak

Amacıyla Fesih . 164

3.3.3.1.2.2.4. İşçinin Ölümü . 165

XII

3.3.1.2. Kıdem Süresinin Tespiti Bakımından Korunması  165

3.3.1.3. Kıdem Tazminatının Hesaplanması Bakımından Koruması . 167

3.3.1.4. Kıdem Tazminatının Zamanında Ödenmemesi Halinde Korunması  168

3.3.2. İşsizlik Sigortası . 170

3.3.2.1. İşsizlik Sigortası Kapsamı  171

3.3.2.2. İşsizlik Sigortasından Yararlanma Şartları . 171

3.3.2.2.1. Prim Gün Sayısının Düşürülmesi  171

3.3.2.2.2. İşçinin İradesi Dışında İşsiz Kalması Şartına İstisna

Getirilmiş Olması  172

3.3.2.2.3. Feshin Doğru Bildirilmemesinden Doğan Zararın

Karşılanması  173

3.3.2.2.4. Aile Üyelerinden Birinin Vefatı veya Hastalığı Sebebiyle

İŞKUR’a Başvuruda Gecikilen Sürenin Düşülmesi  173

3.3.2.3.İşsizlik Sigortası Kapsamında Sağlanan Yardımlar . 174

3.3.2.3.1. İşsizlik Ödeneği . 174

3.3.2.3.2. İşsizlik Yardımı . 175

3.3.2.3.3. Hastalık ve Analık Sigortası Primleri  175

3.3.2.3.4. Yeni Bir İş Bulma 176

3.3.2.3.5. Meslek Geliştirme, Değiştirme ve Edindirme Eğitimi  176

3.3.3. Malullük Sigortası  177

3.3.4. Maddi Tazminat . 178

3.3.5. Manevi Tazminat . 178

SONUÇ  181

KAYNAKÇA . 189