^{Askeri Maksatla Kullanılan} İnsansız Deniz Araçlarının Hukuki Rejimi

Dr. Murat Derinde

İÇİNDEKİLER

ÖNSÖZ ....................................................................................................................................................7
İÇİNDEKİLER ......................................................................................................................................9
TABLOLAR ........................................................................................................................................ 14
ŞEKİLLER........................................................................................................................................... 15
KISALTMALAR ................................................................................................................................ 17
GİRİŞ ................................................................................................................................ 19

BİRİNCİ BÖLÜM

MODERN SAVAŞ GEMİLERİNİN TARİHÇESİ VE ASKERİ MAKSATLA
KULLANILAN İNSANSIZ DENİZ ARAÇLARINA GİDEN TEKNOLOJİK EVRİM
I. MODERN SAVAŞ GEMİLERİNİN TARİHÇESİ ......................................... 25
A. Suüstü Savaş Gemileri .............................................................................................26
B. Denizaltılar ..............................................................................................................31
C. Denizde Silahlı Çatışma Kurallarının Gelişimi...........................................................37
D. Savaş Gemilerinin Tarihsel Gelişimi Bağlamında İnsansız Deniz Araçlarının
Geleceğinin Değerlendirilmesi.................................................................................38
II. DENİZ KUVVETLERİNİN GÖREVLERİ VE İNSANSIZ DENİZ ARAÇLARININ
ASKERİ MAKSATLA KULLANIMI.......................................................... 42
A. Genel Anlamda Deniz Kuvvetlerinin Görevleri ........................................................42
B. “Askeri Maksatla Kullanım” İfadesinin Tanımı.........................................................44
C. İnsansız Deniz Araçlarının Askeri Maksatla Kullanabileceği Alanlar.........................46
III. YAPAY ZEKÂ TEKNOLOJİSİ VE İNSANSIZ DENİZ ARAÇLARINDA
KULLANIMI........................................................................................ 47
A. Yapay Zekânın Tanımı..............................................................................................47
B. Yapay Zekâ Çeşitleri.................................................................................................49
C. Makine Öğrenmesi ve Çalışma Prensibi...................................................................51
D. İnsansız Deniz Araçlarında Yapay Zekâ ....................................................................57
IV.İNSANSIZ DENİZ ARAÇLARININ TERMİNOLOJİSİ, TANIMI VE
SINIFLANDIRILMASI........................................................................... 59
A. Terminoloji ..............................................................................................................59
1. Nitelik/Özellik Belirten Kavramlar ..................................................................63
a) Otonom(i)..............................................................................................63
(1) Otonominin Kapsamı ...................................................................... 67
(2) Otonomi Seviyesi............................................................................ 69

10 İçindekiler
b) Mürettebatsız/Gemi Adamı ile Donatılmamış ......................................77
c) İnsansız .................................................................................................79
d) İnsansız Kavramının Tercih Edilme Gerekçesi........................................80
2. Hukuki/ Statüsünü Belirten Kavramlar...........................................................81
B. Tanım.......................................................................................................................82
C. İnsansız Deniz Araçlarının Sınıflandırılması..............................................................83

İKİNCİ BÖLÜM

İNSANSIZ DENİZ ARAÇLARININ HUKUKİ STATÜSÜ

I. GENEL OLARAK...................................................................................87
II. ULUSLARARASI DENİZ HUKUKUNDA DENİZ ARAÇLARI İÇİN KULLANILAN
BAZI KAVRAMLAR ..............................................................................89
A. Gemi ........................................................................................................................89
B. Bot .........................................................................................................................109
C. Araç/Aygıt..............................................................................................................113
D. Donanım................................................................................................................116
III. İNSANSIZ DENİZ ARAÇLARININ GEMİ STATÜSÜ AÇISINDAN
DEĞERLENDİRİLMESİ ........................................................................117
IV.SAVAŞ GEMİSİ KAVRAMI VE ASKERİ MAKSATLA KULLANILAN DENİZ
ARAÇLARI İLE İLGİLİ DİĞER STATÜLER ...............................................126
A. Savaş Gemisi..........................................................................................................126
1. Savaş Gemisi Tanımının Tarihçesi.................................................................127
2. Savaş Gemisi Statüsüne Sahip Olabilme Şartları ..........................................130
a) Bir Devletin Silahlı Kuvvetlerine Ait Olma............................................130
b) Devletin Kendi Tabiiyetindeki Gemileri Ayırt
Edici Dış İşaretleri Taşıma ...................................................................131
c) Devlet Tarafından Usulüne Uygun Olarak Görevlendirilmiş ve Adı
Subaylar Listesinde veya Eşit Bir Belgede Kayıtlı Bulunan Bir Subayın
Komutası Altında Bulunması...............................................................132
d) Mürettebatın Düzenli Silahlı Kuvvetler Disiplini Altında Olması..........134
B. Diğer Statüler ........................................................................................................135
1. Yardımcı Gemiler..........................................................................................135
2. Harp Araçları ................................................................................................136
3. Askeri Araç ...................................................................................................137
4. (Diğer) Sualtı Araçları ...................................................................................138
V. ASKERİ MAKSATLA KULLANILAN İNSANSIZ DENİZ ARAÇLARININ SAVAŞ
GEMİSİ VE DİĞER STATÜLER AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ..........140
A. Öğretideki ve Askeri Kılavuzlardaki Yaklaşımlar ....................................................140
B. Devlet Uygulamaları ..............................................................................................148
C. Değerlendirme.......................................................................................................149

İçindekiler 11

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

ASKERİ MAKSATLA KULLANILAN İNSANSIZ DENİZ ARAÇLARININ BARIŞ

ZAMANINDA TABİ OLACAĞI HUKUKİ REJİM
I. BMHDS’DEKİ DÜZENLEMELER ÇERÇEVESİNDE ASKERİ MAKSATLA
KULLANILAN İNSANSIZ DENİZ ARAÇLARI...........................................161
A. Savaş Gemilerinin ve Ticari Maksatla Kullanılmayan Devlet Gemilerinin
Dokunulmazlığı ......................................................................................................162
B. Geçiş Rejimleri.......................................................................................................166
1. İçsular...........................................................................................................167
2. Karasuları .....................................................................................................172
3. Uluslararası Seyrüsefer Amacıyla Kullanılan Boğazlar..................................183
a) Transit Geçiş .......................................................................................183
b) Türk Boğazlarından Geçiş Rejimi.........................................................189
4. Takımada Geçişi ...........................................................................................197
C. Açık Denizler..........................................................................................................199
1. Açık Denizin Tanımı ve Açık Denizlerin Serbestliği .......................................199
2. Açık Denizde Askeri Maksatlar İnsansız Deniz Araçlarının Kullanımı............203
3. Açık Denizde Devletlerin Yabancı Gemilere Müdahale Yetkisinin İnsansız
Deniz Araçları Vasıtasıyla Kullanılması .........................................................204
4. Yardım Etme Yükümlülüğü...........................................................................215
II. DENİZDE ÇATIŞMAYI ÖNLEMEYE İLİŞKİN KURALLARIN ASKERİ
MAKSATLA KULLANILAN İNSANSIZ DENİZ
ARAÇLARINA UYGULANMASI ...........................................................221
A. Genel Olarak COLREG 72 ve Sözleşme’deki Gemi Tanımı......................................221
B. İnsansız Deniz Araçları Açısından COLREG 72’deki Sorun Alanları.........................225
1. Kural 2- Sorumluluk......................................................................................226
2. Kural 5- Gözcülük .........................................................................................228
3. Kural 6- Emniyetli Hız ve Kural 8- Çatışmadan Kaçınma Hareketi ................231
C. Kumanda Altında Bulunmayan Tekne ve Manevra Gücü Kısıtlı Tekneye İlişkin
Kurallar Çerçevesinde İnsansız Deniz Araçlarının Değerlendirilmesi .....................233
III.ASKERİ MAKSATLA KULLANILAN İNSANSIZ DENİZ ARAÇLARININ
MEŞRU MÜDAFAA HAKKININ (JUS AD BELLUM)
DEĞERLENDİRİLMESİ ........................................................................237
A. Müdafaa Hakkının Tanımı ve Sınıflandırılması.......................................................237
B. Askeri Birlik Meşru Müdafaa Hakkı........................................................................242
C. Meşru Müdafaa Hakkının Kullanımında Yapay Zekânın Rolü ................................245
D. Askeri Maksatla Kullanılan İDA’lar Açısından Birlik Meşru Müdafaa Hakkının
Değerlendirilmesi ..................................................................................................248
IV.ULUSLARARASI SORUMLULUK KAPSAMINDA ASKERİ MAKSATLA
KULLANILAN İNSANSIZ DENİZ ARAÇLARI...........................................255
A. Genel Anlamda Uluslararası Sorumluluk ...............................................................255

12 İçindekiler
B. Uluslararası Sorumluluk Kapsamında “Kusur”.......................................................256
C. Barış Döneminde Askeri Maksatla Kullanılan İnsansız Deniz Araçlarının Eylemlerinin
Devlete Atfedilmesi ...............................................................................................261
D. Hukuka Aykırılığı Ortadan Kaldıran Haller .............................................................267

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

ASKERİ MAKSATLA KULLANILAN İNSANSIZ DENİZ ARAÇLARININ SİLAHLI
ÇATIŞMA ZAMANINDA TABİ OLACAĞI HUKUKİ REJİM
I. GENEL OLARAK.................................................................................271
II. SİLAHLI ÇATIŞMANIN TANIMI, TÜRLERİ VE SİLAHLI ÇATIŞMA
HUKUKUNUN UYGULANMASI ..........................................................273
A. Silahlı Çatışmanın Tanımı.......................................................................................273
B. Silahlı Çatışma Türleri ............................................................................................278
C. Silahlı Çatışma Hukukunun Uygulanması...............................................................284
III. SİLAHLI ÇATIŞMA HUKUKUN TEMEL İLKELERİ VE OTONOMİNİN BU
İLKELER KAPSAMINDA DEĞERLENDİRİLMESİ.....................................286
A. Askeri Gereklilik.....................................................................................................287
B. İnsaniyet/Gereksiz Acıya Neden Olmama .............................................................289
C. Ayrım Gözetme......................................................................................................290
D. Orantılılık ...............................................................................................................292
E. Silahlı Çatışma Hukukunun Temel İlkeleri ve Otonomi..........................................294
1. Askeri Hedeflerin Belirlenmesi.....................................................................299
2. Kullanılacak Silah ve Yöntemlerin Belirlenmesi............................................304
3. Angajmanın Gerçekleştirilmesi.....................................................................310
4. Angajman Sonrası Değerlendirme................................................................314
IV.DENİZDE SİLAHLI ÇATIŞMA HUKUKU KURALLARININ İNSANSIZ DENİZ
ARAÇLARINA UYGULANMASI ...........................................................314
A. Denizde Muharip Haklar........................................................................................317
1. Denizde Silahlı Çatışmaların Yürütülmesi.....................................................320
a) Savaş Gemisi Statüsüne Sahip Olabilecek Suüstü İnsansız
Deniz Araçları......................................................................................320
(1) Suüstü İnsansız Deniz Araçları Tarafından Yüzer Hedeflere
Yönelik Saldırı ............................................................................... 320
(2) Suüstü İnsansız Deniz Araçları Tarafından Hava Hedeflerine
Yönelik Saldırılar ........................................................................... 329
(3) Denizden Karaya Saldırı ................................................................ 331
b) Savaş Gemisi Statüsüne Sahip Olabilecek Sualtı
İnsansız Deniz Araçları ........................................................................332
c) Ticari Maksatla Kullanılan İnsansız Deniz Araçlarının Savaş Gemisine
Dönüştürülmesi...................................................................................334
d) Angajman Esnasında İnsansız Deniz Aracı ile İletişimin Kesilmesi.......336

İçindekiler 13
e) İnsansız Deniz Araçlarının Angajmanları Sonrası Deniz Kazazedelerinin
Durumu...............................................................................................338
2. Doğrudan Kuvvet Kullanımına Dayanmayan Muharip Haklar ......................341
B. Denizde Silahlı Çatışmanın Silah ve Yöntemleri Kapsamında
İnsansız Deniz Araçları ...........................................................................................343
1. Kamikaze İnsansız Deniz Araçları..................................................................343
2. Gemi Statüsü ve Saldırı Yeteneği Bulunmayan İnsansız Deniz Araçları ........347
SONUÇ ...........................................................................................................................349
KAYNAKÇA...................................................................................................................355