Anayasa Yargısı ve Türk Anayasa Mahkemesinin Üye Kompozisyonu: Tarihsel Gelişim, Sorunlar ve Öneriler

Nurullah Görgen

İÇİNDEKİLER

Önsöz
Tablolar Listesi
Kısaltmalar

Birinci Bölüm
Anayasa Yargısı: Tarihsel Gelişimi, Modelleri, Amaçları ve Eleştirileri
A. Anayasa Yargısının Tarihsel Gelişimi
1. Common Law ve Amerikan Modeli (Dağınık – Diffuse/Decentralised Model) Anayasa Yargısının Ortaya Çıkışı
2. Kıta Avrupası Hukuku ve Avrupa Modeli Anayasa Yargısı (Merkezi Model, Kelsen Modeli)
a. Fransız Yaklaşımı
b. Avrupa Modeli
aa. Avrupa Modelinin Yaygınlaşma Nedenleri
aaa. Otoriter Geçmiş ve Yargıya Güvensizlik
bbb. Parlamentonun Üstünlüğü İlkesinin Zayıflaması
ccc. Haklara ve Yargısal Denetime Vurgu Yapan Yeni Anayasacılık
ddd. Başarılı Örneklerin Etkisi
c. Avrupa Modeli ve Amerikan Modeli Arasındaki Farklar ve Özellikler
aa. Denetimi Yapan Kurum ve Hakimler
bb. Kararların Etkisi
cc. Yargı Yetkisinin Kapsamı
dd. Denetim Yöntemi
3. Anayasa Yargısı ve Zayıf Form Modeli
a. Zayıf Form Modelinin Kavramsallaştırılması ve Tanımı
b. Zayıf Form Modelin Tarihsel Gelişimi ve Özellikleri
c. Zayıf Form Modelin Teorik Arka Planı
4. Karma (Hibrit) Tipi Anayasa Yargısı Modeli
5. Farklı Anayasa Yargısı Modellerinde Hakimlerin Konumları
B. Anayasa Yargısının Ortaya Çıkış Nedenleri ve Amaçları
1. Hakemlik İhtiyacı
2. Temel Hak ve Özgürlüklerin Korunması
3. Ödünç Alma ve Yayılma Teorisi
4. Denge ve Denetim Sistemi İçinde Mahkemenin Yeri
5. Hegemonik Koruma Tezi
6. Sigorta Modeli
7. Mahkemelerin Özerkliği ve Siyasi Aktörlerden Farklılaşması
8. Uluslararası Örgütlerin Rolü ve Avrupa Deneyimi
9. Demokratikleşme ve Rejim Geçişleri
C. Anayasa Yargısına İlişkin Eleştiriler
D. Türk Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Amaçları
1. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e İlk Dönemde Anayasal Denetim Tartışmaları (1876–1960)
2. 1961 Anayasası ve Türk Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu
3. Türk Anayasa Mahkemesinin Kuruluş Amaçlarına Dair Tartışmalar
a. Elitler Kuramı Çerçevesinde Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu
b. Vesayetçi Kuram ve Hegemonik Koruma Tezi Çerçevesinde Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu
c. Egemenlik Anlayışı ve Anayasa Mahkemesi

İkinci Bölüm
Anayasa Mahkemesinin Üye Kompozisyonu
A. Anayasa Mahkemesinin Üye Kompozisyonunun Önemi
1. Bağımsızlık, Tarafsızlık ve Temsil
2. Meşruiyet ve Güvenirlilik
3. Siyaset ve Anayasa Mahkemesi
4. Diğer Nedenler
B. Hakim Atamaları: Genel İlkeler ve Mahkemeler Arasındaki Farklar
C. Anayasa Mahkemesinin Üye Kompozisyonunu Belirleyen Unsurlar
1. Anayasayı Yapanların İdeolojileri ve Amaçları
2. Anayasa Mahkemesi Üyelerini Belirleyen ve Atayan Makamlar
3. Anayasa Mahkemesi Üyelerinin Seçilme Yöntemleri
4. Anayasa Mahkemesinin Üye Sayısı ve Örgütsel Yapısı
5. Anayasa Mahkemesi Üyelerinin Nitelikleri
a. Anayasa Mahkemesi Üyelerinin Hukukçu Kökeni Meselesi
b. Anayasa Mahkemesinde Temsil ve Çeşitlilik Sorunu
6. Anayasa Mahkemesi Üyelerinin Görev Süreleri
a. Anayasa Mahkemesi Üyelerinin Azami Görev Süresi
b. Görev Süresinin Uzunluğu ve Yeniden Seçilme İhtimali
c. Anayasa Mahkemesi Üyeliği İçin Asgari Yaş Şartı
7. Anayasa Mahkemesi Başkanının Belirlenme Yöntemleri
8. Anayasa Mahkemesi Üyeliğinin Başka İşlerle Bağdaşmaması
9. Anayasa Mahkemesi Üyelerinin Görev Teminatları
a. Anayasa Mahkemesi Üyelerinin Görevden Azledilmesi
b. Anayasa Mahkemesi Üyelerinin Hak ve İmtiyazları

Üçüncü Bölüm
Türk Anayasa Mahkemesi Üye Kompozisyonu
A. Türk Anayasa Mahkemesi Üye Kompozisyonunun Tarihsel Gelişimi
1. 1961 Anayasası’nda Anayasa Mahkemesinin Üye Kompozisyonu
2. 1982 Anayasası’nın İlk Halinde Anayasa Mahkemesinin Üye Kompozisyonu
a. 1982 Anayasası’nda Anayasa Mahkemesi Üye Kompozisyonuna İlişkin Eleştiriler
aa. Yüksek Yargı Organlarının Aday Gösterme Yetkisi ve Cumhurbaşkanının Atama Yetkisi
bb. Parlamento’nun Anayasa Mahkemesi Üye Seçimine Katılımının Tamamen Dışlanması
cc. Ordunun Etkisinin Artması
dd. Asıl–Yedek Üye Ayrımı
3. 2010 Anayasa Değişikliği Kapsamında Anayasa Mahkemesinin Üye Kompozisyonu
a. 2010 Anayasa Değişikliği Kapsamında Anayasa Mahkemesinin Üye Kompozisyonuna İlişkin Eleştiriler
4. 2017 Anayasa Değişikliği Kapsamında Anayasa Mahkemesinin Üye Kompozisyonu
a. 2017 Anayasa Değişikliği Kapsamında Yeni Hükümet Sistemi ve Anayasa Mahkemesinin Üye Kompozisyonu
B. Anayasa Mahkemesinin Üye Kompozisyonunun Oluşturulmasında Ortaya Çıkabilecek Potansiyel Sorunlar
1. En Olağan Şüpheli: Yürütme Organı
2. Parlamento ve Siyasi Partilerin Rolü: Anayasa Mahkemesi Üye Kompozisyonunda Siyasallaşma Riski ve Demokratik Meşruiyet
3. Yargısal Aktivizm Tehlikesi
4. Anayasa Mahkemesinin Yeniden Konumlandırılması: Yarışmacı (Rekabetçi) Otoriterizm Tezi
5. Yeni Hükümet Sisteminde Anayasa Mahkemesinin Üye Kompozisyonunun Siyasallaşma Tehlikesi
6. Üye Kompozisyonunu Belirleyen Faktörler Çerçevesinde Ele Alınması Gereken Temel Hususlar

Dördüncü Bölüm
Türk Anayasa Mahkemesinin Üye Kompozisyonuna İlişkin Değerlendirmeler ve Öneriler
A. Anayasa Mahkemesinin Üye Kompozisyonunun Yeniden Yapılandırılmasına Yönelik Öneriler
B. Anayasa Mahkemesinin Üye Kompozisyonuna İlişkin Önerilerin Açıklamaları
1. Anayasa Mahkemesi Üyelerinin Eşit Biçimde Üç Organ Arasında Paylaştırılması
2. Asıl ve Yedek Üyelik Ayrımı
3. Asker Kökenli Üyeler
4. Anayasa Mahkemesi Üyelerinin Nitelikleri
a. Anayasa Mahkemesi Üyelerinin Hukukçu Niteliği
b. Anayasa Mahkemesi Üyelerinin Nitelikleri Açısından Gözetilmesi Gereken Hususlar
5. Parlamento’nun Anayasa Mahkemesi Üyelerinin Seçimindeki Rolü
6. Cumhurbaşkanının Anayasa Mahkemesi Üyelerinin Seçimindeki Rolü
7. Yargı Organlarından Anayasa Mahkemesine Seçilen Üyeler
8. Anayasa Mahkemesi Üyelerinin Görev Süreleri
a. Anayasa Mahkemesi Üyelerinin Azami Görev Süresi
b. Anayasa Mahkemesi Üyelerinin Yeniden Seçilme İhtimali ile Asgari ve Azami Yaş Sınırları
9. Anayasa Mahkemesinin Üye Sayısı ve Teşkilat Yapısı
10. 2017 Anayasa Değişikliği ve Anayasa Mahkemesinin Üye Kompozisyonuna Dolaylı Etkiler
11. Anayasa Mahkemesinde Avukat Kökenli Üyeler
12. Anayasa Mahkemesinde Öğretim Üyesi Kökenli Üyeler
13. Üye Çeşitliliği Bağlamında Anayasa Mahkemesi
14. Anayasa Mahkemesi Üyeliği ve Görevle Bağdaşmayan Faaliyetler
15. Anayasa Mahkemesi Başkan ve Başkanvekillerinin Belirlenme Yöntemi
16. Anayasa Mahkemesi Üyelerinin Görev Teminatları
C. Bağımsız Danışma Komisyonu Önerisi: Türk Anayasa Mahkemesi Üyelerinin Seçilmesinde Liyakat ve Şeffaflık İçin Yeni Bir Model
1. Bağımsız Danışma Komisyonu’nun Özellikleri
2. Karşılaştırmalı Hukuk Perspektifinden Bağımsız Danışma Komisyonu
a. Birleşik Krallık
b. Güney Afrika
3. Bağımsız Danışma Komisyonu’nun Kurulmasına İlişkin Kanuni Düzenlemeler
4. Bağımsız Danışma Komisyonu Modeli Çerçevesinde Anayasa Mahkemesi Üyelerinin Atama Süreci

Kaynakça
Tablolar Listesi
Kısaltmalar