Türk Hukukunda Suçsuzluk Karinesinin Hukuki Sonuçları

Dr. Seyfi HAN

İÇİNDEKİLER

ÖNSÖZ  7

ÖZET . 9

İÇİNDEKİLER 11

KISALTMALAR . 19

GİRİŞ . 21

BİRİNCİ BÖLÜM

SUÇSUZLUK KARİNESİNİN KAVRAMSAL ANALİZİ GELİŞİMİ VE

UYGULAMA ALANI

KARİNENİN KAVRAMSAL İÇERİĞİ .27

Genel Olarak . 27

Terim Sorunu 30

Suçsuzluk Karinesinin Tanımı ve Anlamı. 35

Kavramı Tanımlayan Teoriler 41

Psikolojik Olay Teorisi . 41

Normatif Kavram Olarak Suçsuzluk Karinesi. 43

SUÇSUZLUK KARİNESİNİN GELİŞİMİ .45

Avrupa Kıtasındaki Gelişmeler 45

Karinenin Amerika’da Ortaya Çıkışı 47

Sair Uluslararası Gelişmeler 48

Birleşmiş Milletler Belgelerinde Suçsuzluk Karinesi 48

Afrika Birliği Örgütlerinde Suçsuzluk Karinesinin izleri . 50

Suçsuzluk Karinesinin Ülkemizdeki Gelişimi . 51

1924 Öncesi Durum 51

1921-1924-1961 Anayasalarında Suçsuzluk Karinesi 54

1982 Anayasasında Suçsuzluk Karinesi . 56

Sair İç Hukuk Düzenlemelerimizde Suçsuzluk Karinesi . 60

SUÇSUZLUK KARİNESİNİN UYGULAMA ALANI 64

Genel Olarak . 64

Suç Kavramı 65

12 İçindekiler

Suç ve Suç İsnadının Özerk Bir Kavram Olması65

Suç Kavramını Belirleme Ölçütleri .68

(1) Suçun Ulusal Hukuktaki Yeri.68

(2) Fiilin Niteliği/Eylemin Doğası69

(3) Cezanın Niteliği ve Ağırlığı76

Bir Suçla İtham Edilme (İsnadın Şekli ve Zamanı) 79

Karinenin Koruma Sağladığı Yargılama Süreçleri.82

SUÇSUZLUK KARİNESİNİN BOYUTLARI. 85

Suçsuzluk Karinesinin Boyutları Kavramına Genel Bir Bakış85

Suçsuzluk Karinesinin İki Farklı Boyutu89

İKİNCİ BÖLÜM

SUÇSUZLUK KARİNESİNİN BİRİNCİ BOYUTU

KARİNENİN BİRİNCİ BOYUTU KAVRAMININ TANIMI VE KAPSAMI 95

SORUŞTURMA AŞAMASINDA BİRİNCİ BOYUT 98

Suçsuzluk Karinesinin Soruşturma Aşamasında Geçerliliği Sorunu .98

Tutuklama Kararı ve Suçsuzluk Karinesi 101

Tutuklama Koruma Tedbirinin Niteliği ve Suçsuzluk Karinesi ile

İlişkisi .101

Suçsuzluk Karinesini İhlal Etmeyen Tutuklama Kararı .105

(1) Farklı Suç Tiplerine Yönelik Özel Düzenlemeler ve Hâkimin

Takdir Hakkı105

(2) Tutukluluk Süresine Yönelik Üst Sınır İçeren Düzenlemeler.110

(3) Tutuklamada Ölçülülük İlkesine Dair Düzenlemeler 116

Suçsuzluk Karinesini İhlal Eden Tutuklama Kararı .121

(1) Genel Olarak Tutuklama Tedbirinin Hukuki Sınırları 121

(2) Tutuklama Tedbirine Hükmedilmesinin Zorunlu Olmaması.122

(3) Tutuklama İçin Kuvvetli Şüphe Bulunmaması 125

(4) Tutuklama Kararının Gerekçeli Olmaması128

(5) Adli Kontrolün Yetersiz Kalması130

(6) Tutuklulukta Makul Sürenin Aşılması.133

(7) Haksız Tutuklama ve Tazminat Ödenmesi136

(8) Tutukluların Tabi Olacakları İnfaz Rejimi137

Yakalama ve Gözaltı 140

Diğer Koruma Tedbirleri 145

İçindekiler 13

Soruşturma Aşamasındaki Bazı Muhakeme İşlemleri Bakımından

Suçsuzluk Karinesinin Birinci Boyutu  147

İletişimin Tespiti 147

Beden Muayenesi ve Vücuttan Örnek Alınması 151

Uzlaştırma. 155

Önödeme 158

Soruşturma Yapılmasına Yer Olmadığı (Syok) Kararı ve Suçsuzluk

Karinesi . 160

SYOK Kararının Hukuki Niteliği 160

İhbar ve Şikâyet Konusu Fiilin Suç Oluşturmadığının Herhangi Bir

Araştırma Yapılmasını Gerektirmeksizin Açıkça Anlaşılması. 162

İhbar veya Şikâyetin Genel ve Soyut Nitelikte Olması 162

Soruşturmaya Yer Olmadığına Dair Kararın Bizatihi Soruşturma

Gerektirip Gerektirmediği Sorunu  166

KOVUŞTURMA AŞAMASINDA BİRİNCİ BOYUT 167

Genel Olarak . 167

Ceza Muhakemesinde İspat ve Şüpheden Sanık Yararlanır İlkesi. 168

Ceza Muhakemesinde İspat 168

İspat Külfeti. 170

İspat İçin Şüphenin Yenilmesi Zorunluluğu. 175

(1) Şüphenin Yenilmesi Zorunluluğuna İlişkin Yasal Düzenlemeler. 176

(2) İspat İçin Yenilmesi Gereken Şüphe Kavramı. 177

Şüpheyi Yenmede Vicdani Kanaat Ölçütü. 179

Şüpheden Sanık Yararlanır İlkesi. 180

(1) Kavramın İçeriği . 180

(2) Şüpheden Sanık Yararlanır İlkesinin Tarihi Gelişimi. 184

(3) Şüpheden Sanık Yararlanır Kavramının Dayanakları 185

(4) Şüphenin Maddi Vakıaya İlişkin Olması. 186

Suçun Unsurları İtibariyle Oluşup Oluşmadığına İlişkin

Şüphe 187

Suçun Ağırlaştırıcı ve Hafifletici Hallerinde Şüphe 190

iii. Kusurluluğu Azaltan-Ortadan Kaldıran Hallerde Şüphe  191

Suçun Özel Görünüş Şekillerinde Şüphe . 192

(5) İlkenin Uygulanmayacağı Durumlar. 193

Uygulanacak Hukuk Kuralı Konusundaki Şüphe Sanık

Lehine Yorumlanamaz. 193

14 İçindekiler

Eksik Soruşturmanın Bulunduğu Durumlarda Sanık Lehine

Yorum İlkesi Uygulanmaz.193

Soyut ve Gerekçeye Dayanmayan Şüphe Sanık Lehine

Yorumlanamaz .194

Ceza Muhakemesi İşlemlerinin Hukuka Uygun Olup

Olmadığı Konusundaki Şüphe Sanık Lehine Yorumlanamaz 194

(6) Soruşturma Aşamasında Şüpheden Sanık Yararlanır İlkesi 195

Fiili veya Hukuki Sorumluluk Karinelerinin Suçsuzluk Karinesine Etkisi 196

Yüksek Mahkeme Kararlarında Sorumluluk Karineleri 198

Fiili veya Hukuki Sorumluluk Karinelerinin Uygulamadaki Örnekleri 203

Hukuka Aykırı Elde Edilen Delilin Hükme Esas Alınamaması.204

Hukuka Aykırı Delil Kavramı ve Suçsuzluk Karinesi204

Delil Elde Etme Yasakları .205

(1) Aydınlatma Yükümlülüğünün Yerine Getirilmemesi 206

(2) İfade Alma ve Sorguda Yasak Usuller .207

(3) Delil Aracı Yasakları 208

Hukuka Aykırı Olarak Elde Edilen Delillerin Değerlendirilmesi

Sorunu .209

(1) Genel Olarak.209

(2) Hukuka Aykırı Delillere İlişkin Teoriler211

(3) Hukuka Aykırı Delillere Dayanma Yasağının Mevzuatımızdaki

Yansımaları.213

(4) Yüksek Mahkemelerin Hukuka Aykırı Delil Konusundaki

Değerlendirmeleri 219

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin Hukuka Aykırı

Delillere Yaklaşımı219

Anayasa Mahkemesinin Hukuka Aykırı Delillere Yaklaşımı222

iii. Yargıtay’ın Hukuka Aykırı Delillere Yaklaşımı.224

Susma Hakkı 225

(1) Suçsuzluk Karinesi ve Susma Hakkı 225

(2) Susma Hakkının Dayanakları 226

(3) Susma Hakkının Kapsamı227

(4) Susma Hakkının Sınırları .229

Sanığın Kimliği Hakkındaki Sorulara Suskun Kalması .229

Şüpheli veya Sanığın Hakkındaki Bazı Tedbirlere Katlanma

Yükümlülüğü 230

iii. Gerçeği Söyleme Yükümlülüğü 233

Suskun Kalmanın Sonuçları 234

İçindekiler 15

Silahların Eşitliği ve Çelişmeli Yargı Faaliyetinin Benimsenmesi . 236

Sanığa Önyargısız Yaklaşım. 238

BAZI CEZA MUHAKEMESİ UYGULAMALARI BAKIMINDAN BİRİNCİ BOYUT.241

Seri Yargılama Uygulaması ve Suçsuzluk Karinesi. 241

Basit Yargılama Usulüyle Görülen Davalarda Suçsuzluk Karinesi . 248

SUÇSUZLUK KARİNESİNİN BİRİNCİ BOYUTUNUN BAĞLANTILI İDARİ

UYUŞMAZLIKLARLA İLİŞKİSİ.255

İdari Suç İthamının Bulunduğu Durumlarda Suçsuzluk Karinesi . 256

Görülmekte Olan Bağlantılı Bir Ceza Davası ile Eş Zamanlı Yürüyen İdari

Uyuşmazlıklarda Suçsuzluk Karinesi . 258

Mahkûmiyet Dışında Bir Hükümle Sonuçlanan Bağlantılı Ceza

Davalarını Takip Eden İdari Uyuşmazlıklarda Suçsuzluk Karinesi 260

SUÇSUZLUK KARİNESİNİN BİRİNCİ BOYUTUNUN BAĞLANTILI HUKUK

YARGILAMALARI İLE İLİŞKİSİ 260

Suçsuzluk Karinesinin Eş Zamanlı Olarak Yürüyen Bağlantılı Hukuk

Davalarına Etkisi . 261

Ceza Yargılamasıyla Eşzamanlı Yürüyen Hukuk Davaları 262

Ceza Davasının Mahkûmiyet Dışında Bir Hükümle Sonuçlanmasını

İzleyen Hukuk Davaları . 262

SUÇSUZLUK KARİNESİNİN BİRİNCİ BOYUTUNUN DİSİPLİN

SORUŞTURMALARINDA UYGULANMASI 263

Ceza Yargılaması ile Eş Zamanlı Yürüyen Disiplin Soruşturmalarında

Suçsuzluk Karinesi. 263

Ceza Davasının Mahkûmiyet Dışında Bir Hükümle Sonuçlanmasını

İzleyen Disiplin Soruşturmaları . 267

SUÇLULUĞUN İMA EDİLMESİ.269

Genel Olarak . 269

Kamu Görevlileri Bakımından . 270

Kişinin Suçlu Olarak İfşa Edilmesi-Fail Yürüyüşü/Perp Walk. 274

Suç Soruşturması ve Medya . 276

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

SUÇSUZLUK KARİNESİNİN İKİNCİ BOYUTU

SUÇSUZLUK KARİNESİNİN İKİNCİ BOYUTUNUN TARİHİ GELİŞİMİ, TANIMI

VE ANLAMI .279

Suçsuzluk Karinesinin İkinci Boyutu Kavramının Tarihi Gelişimi. 279

Tarihsel Süreçte Karineye Bakış 279

16 İçindekiler

Karineyi İkinci Boyuta Taşıyan Basamaklar280

İkinci Boyut Kavramının Tanımı ve Anlamı 283

Karinenin İkinci Boyutunun Ortaya Çıkış Şekli.286

Yüksek Mahkeme Kararlarında İkinci Boyut290

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Kararlarında İkinci Boyut290

Anayasa Mahkemesi Kararlarında İkinci Boyut .296

SUÇSUZLUK KARİNESİNİN İKİNCİ BOYUTUNUN KAPSAMI VE UYGULAMA

ALANI304

Suçsuzluk Karinesinin İkinci Boyutununun Geçerli Olduğu Durumlarda

“Bağlantı” Kavramı 305

Ceza Yargılamasındaki Sonucun İrdelenmesi ve Değerlendirilmesi 307

Ceza Muhakemesindeki Delillerin Değerlendirilmesi315

İlgilinin Muhtemel Suçluluğu Hakkında Yorum Yapılması .320

SUÇSUZLUK KARİNESİNİN İKİNCİ BOYUTUNUNUN GEÇERLİ OLDUĞU

DURUMLARDA “SUÇ İSNADI” KAVRAMINDAN NE ANLAŞILMASI

GEREKTİĞİ.324

Suç İsnadı Kavramının Karinenin İkinci Boyutu ile İlişkisi 324

Suçsuzluk Karinesinin İkinci Boyutu Bakımından “Suç İsnadı”

Kavramının Zamanı334

Ceza Mahkemesinin Sonuçlanmasından Sonra Başlayan Medeni

Yargılamalar.334

Ceza Yargılaması Henüz Sonuçlanmadan Başlasa Bile Ceza

Yargılamasının Kesinleşmesinden Sonra da Devam Eden Medeni

Yargılamalar.335

“MAHKÛMİYET DIŞINDAKİ HÜKÜM” KAVRAMI336

Mahkûmiyet Dışındaki Hüküm Kavramının Genel İçeriği 336

Beraat Kararı337

Genel Olarak Beraat Kararı337

Ceza Yargılamasından “Beraat” Hükmü Alan Kişinin Suçsuzluk

Karinesini İkinci Boyutu Kapsamında Korunması.339

Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması Kararı .350

Genel Olarak HAGB Kararı .350

HAGB Kararı Bir Ceza Mahkûmiyeti Hükmü Sayılabilir mi? .352

HAGB Kararının Suçsuzluk Karinesi ile İlişkisi.355

Düşme Kararıyla Sonuçlanan Ceza Davalarında Suçsuzluk Karinesinin

İkinci Boyutu368

Erteleme Kararıyla Sonuçlanan Ceza Davalarında Suçsuzluk Karinesinin

İkinci Boyutu374

İçindekiler 17

28.8.1999 Tarihli ve 4454 sayılı Basın ve Yayın yoluyla İşlenen

Suçlara İlişkin Dava ve Cezaların Ertelenmesine Dair Kanun  376

21.12.2000 Tarihli ve 4616 Sayılı 23 Nisan 1999 Tarihine Kadar

İşlenen Suçlardan Dolayı Şartla Salıverilmeye, Dava ve Cezaların

Ertelenmesine Dair Kanun  377

07.12.2012 Tarihli ve 6352 Sayılı Yargı Hizmetlerinin

Etkinleştirilmesi Amacıyla Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması ve

Basın Yayın yoluyla İşlenen Suçlara İlişkin Dava ve Cezaların

Ertelenmesine Dair Kanun  379

Soruşturma ve Kovuşturmanın Ertelenmesi Kararlarının Yüksek

Mahkeme Kararlarında Görünümü. 381

Kovuşturmaya Yer Olmadığı Kararı (KYOK) Verilen Hallerde Suçsuzluk

Karinesinin İkinci Boyutu  386

Soruşturmaya Yer Olmadığı Kararı (SYOK) Verilen Hallerde Suçsuzluk

Karinesinin İkinci Boyutu  391

Kamu Davasının Açılmasının Ertelenmesi Kararı Verilen Hallerde

Suçsuzluk Karinesinin İkinci Boyutu 394

Kamu Davasının Açılmasının Ertelenmesi Kararına Genel Bir Bakış 394

Kamu Davasının Açılmasının Ertelenmesi Kararının Suçsuzluk

Karinesiyle İlişkisi  397

Davanın Reddi Halinde Suçsuzluk Karinesinin İkinci Boyutu 398

MAHKÛMİYET HÜKMÜ OLMAMALARINA RAĞMEN SUÇSUZLUK

KARİNESİNİN İKİNCİ BOYUTUNUN DEVREYE GİRMESİNE ENGEL OLAN

HÜKÜMLER .400

Mahkûmiyet Dışındaki Hüküm Türlerine Genel Bir Bakış. 400

Ceza Verilmesine Yer Olmadığı Kararı 402

Güvenlik Tedbirine Hükmedilmesi 412

SUÇSUZLUK KARİNESİNİN UYGULANMASI BAKIMINDAN ÖZELLİK ARZ

EDEN DURUMLAR .417

Yargılamanın Yenilenmesi Halinde Suçsuzluk Karinesi . 417

Yargılamanın Yenilenmesi Kanun Yolunun Hukuki Niteliği . 417

Yargılamanın Yenilenmesi ve Suçsuzluk Karinesi İlişkisi . 419

AİHM ve AYM’nin Yargılamanın Yenilenmesi Kararı Sonrasında

Suçsuzluk Karinesine Bakışları  430

Etkin Pişmanlık Halinde Suçsuzluk Karinesi 432

Genel Olarak Etkin Pişmanlık 432

Etkin Pişmanlık ve Suçsuzluk Karinesi İlişkisi. 433

(1) Etkin Pişmanlığın Ceza İndirimi Sağladığı Durumlar  433

18 İçindekiler

(2) Etkin Pişmanlığın Sanık Hakkında Ceza Verilmesine Yer

Olmadığı Kararı Verilmesini Gerektirdiği Durumlar434

(3) Etkin Pişmanlık Nedeniyle Kişi Hakkında Kovuşturmaya Yer

Olmadığı Kararı Verilen Durumlar 434

Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair (6284

Sayılı) Kanun Ve Suçsuzluk Karinesi.437

6284 Sayılı Kanun’a Genel Bir Bakış.437

6284 Sayılı Kanun Suçsuzluk Karinesinin Birinci Boyutunun Geçerli

Olduğu Durumlarda Uygulaması .441

6284 Sayılı Kanun Suçsuzluk Karinesinin İkinci Boyutunun Geçerli

Olduğu Durumlarda Uygulaması .444

MAHKÛMİYET DIŞINDA BİR HÜKÜMLE SONUÇLANAN CEZA DAVALARI

SONRASINDA SUÇLULUĞUN İMA EDİLMESİ450

SONUÇ.461

KAYNAKÇA.469