Avrupa Birliği Hukuku ve Türk Hukukunda İkincil Koruma

Süreyya Can

İÇİNDEKİLER

ÖNSÖZ 5

İÇİNDEKİLER 7

KISALTMALAR 15

GİRİŞ 15

BİRİNCİ BÖLÜM

ULUSLARARASI KORUMA ve İNSAN HAKLARI HUKUKU 

ÇERÇEVESİNDE TAMAMLAYICI KORUMA

I. ULUSLARARASI KORUMA VE TEMEL KAVRAMLAR 19

A. Sığınma Kavramı 20

B. Uluslararası Koruma Kavramı 21

C. Mülteci ve Sığınmacı Kavramı 23

1. Uluslararası Kuruluşlar Tarafından Yapılan Mülteci Tanımı 25

a) Milletler Cemiyeti Döneminde Yapılan Mülteci Tanımı 25

b) Birleşmiş Milletler Döneminde Yapılan Mülteci Tanımı 26

2. Uluslararası Metinlerde Yer Alan Mülteci Tanımı 29

a) Cenevre Sözleşmesi ve 1967 Protokolü Kapsamında Mülteci Tanımı 29

b) Afrika Birliği Örgütü Mülteci Sözleşmesi Kapsamında 

Mülteci Tanımı 32

c) Cartagena Deklarasyonu Kapsamında Mülteci Tanımı 34

d) Arap Devletlerinde Mültecilerin Durumunu Düzenleyen 

Arap Sözleşmesi Kapsamında Mülteci Tanımı 34

II.  TAMAMLAYICI KORUMA 35

A. Genel Olarak Tamamlayıcı Koruma Kavramı 36

B.  Tamamlayıcı Koruma Mekanizması Olarak Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi 41

1. Genel Olarak 41

2. Yaşam Hakkı 41

3.  İşkence ve Kötü Muamele Yasağı 42

4. Adil Yargılanma Hakkı 45

5. Özel Hayata ve Aile Hayatına Saygı 46

6. Etkili Başvuru Hakkı 47

C.  Tamamlayıcı Koruma Mekanizması Olarak Birleşmiş Milletler 

Medeni ve Siyasal Haklar Sözleşmesi 49

D. Tamamlayıcı Koruma Mekanizması Olarak Birleşmiş Milletler 

İşkenceyi Önleme Sözleşmesi 53

III. GERİ GÖNDERMEME İLKESİ (NON-REFOULEMENT PRENSİBİ) 56

A. Genel Olarak Geri Göndermeme Kavramı 56

B. Geri Göndermeme İlkesinin Tarihsel Gelişimi 57

C. Cenevre Sözleşmesi Kapsamında Geri Göndermeme İlkesi 57

1. Geri Göndermeme İlkesinin Koruması Kapsamında Bulunan 

Bireyler 58

2. Yasağın Sorumlu Tuttuğu Devlet 61

3. Geri Göndermeme İlkesinin Uygulanacağı Durumlar 64

4. Geri Göndermeme İlkesi Kapsamında Yasaklanan Eylemler 66

5. Geri Göndermeme İlkesinin Hukuki Niteliği 72

6. Geri Göndermeme İlkesine Getirilen Sınırlamalar 75

a) Ulusal Güvenlik İstisnası 76

b) Kamu Güvenliği İstisnası 78

D. Avrupa Birliği Hukukunda Geri Göndermeme İlkesi 80

1. Avrupa Birliği Temel Haklar Şartı Kapsamında Geri 

Göndermeme İlkesi 80

2. 2011 tarihli Avrupa Birliği Vasıf Direktifi Kapsamında Geri Göndermeme İlkesi 84

E. Türk Hukukunda Geri Göndermeme İlkesi 91

1. 1994 İltica Yönetmeliği Kapsamında Geri Göndermeme İlkesi 91

2. 2001 Tarihli Ulusal Eylem Programı ile 2005 Tarihli Ulusal 

Eylem Planı Kapsamında Geri Göndermeme İlkesi 93

3. Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu Kapsamında Geri Gönderme Yasağı 95

a) Geri Gönderme Yasağı Kapsamında Bulunan Kişiler 96

b) Geri Gönderme Yasağının Sınırlanamaz Oluşu 96

c) Geri Gönderme Yasağının Uygulanacağı Durumlar 98

d) Geri Gönderme Yasağı Kapsamında Yasaklanan Eylemler 100

e)  Anayasa Mahkemesinin Geri Gönderme Yasağına İlişkin Değerlendirmesi 105

f) Geri Gönderme Yasağına İlişkin İdare Mahkemelerinin 

Yorumu 112

g) Geri Gönderme Yasağına İlişkin Değerlendirmemiz 117

İKİNCİ BÖLÜM

AVRUPA BİRLİĞİ HUKUKUNDA İKİNCİL KORUMA STATÜSÜNÜN BELİRLENMESİ

I. TAMAMLAYICI KORUMA YÖNTEMİ OLARAK İKİNCİL KORUMA 125

II. AVRUPA BİRLİĞİ HUKUKUNDA İKİNCİL KORUMA STATÜSÜ 126

III. AVRUPA BİRLİĞİ VASIF DİREKTİFİ KAPSAMINDA İKİNCİL 

KORUMA STATÜSÜNÜN BELİRLENMESİNDE ESAS ALINAN ÖLÇÜTLER 128

A. Sığınmacının Mülteci Statüsü Şartlarını Taşımaması 128

B. Sığınmacının Menşe Ülkenin Dışında Bulunması 134

1. Sığınmacının Menşe Ülkesinin Belirlenmesi 134

a) Sığınmacının Üçüncü Ülke Vatandaşı Olması 136

aa) Üye Devletin Yükümlülükleri Askıya Alması 138

bb) AB Değerlerinin İhlal Etmesine Yönelik Açık Bir 

Risk Olması 141

cc) AB Değerlerinin Ciddi ve Sürekli Biçimde İhlal 

Edilmesi 143

dd) Üye Devletin Tek Taraflı Kabulü 143

b) Sığınmacının Birden Fazla Devletin Vatandaşlığına Sahip 

Olması Durumunda Menşe Ülkenin Belirlenmesi 144

c) Sığınmacının Vatansız Olması Durumunda Menşe Ülkenin Belirlenmesi 145

C. Yerinde Ortaya Çıkan Uluslararası Koruma İhtiyacı 148

D. Ciddi Zarar Ölçütü 149

1. Ciddi Zarar Unsurları 151

a) Ölüm Cezası veya İnfazı 151

b) Sığınmacının Menşe Ülkesinde İşkence veya İnsanlık Dışı 

veya Onur Kırıcı Muamele veya Cezaya Tabi Tutulması 159

aa) AB Hukukunda İşkence veya İnsanlık Dışı veya 

Onur Kırıcı Ceza veya Muamele Kavramlarının Yorumlanması 161

i) İşkence 161

ii) İnsanlık Dışı Muamele veya Ceza 166

iii) Onur Kırıcı Muamele veya Ceza 169

c) Uluslararası ya da Ulusal Silahlı Çatışma Durumlarında 

Ayrım Gözetmeyen Şiddet Nedeniyle Bir Sivilin Hayatına ve Kişiliğine Yönelik Ciddi ve Bireysel Tehdit Olması 171

aa) Avrupa Birliği Hukukunda Ulusal veya Uluslararası 

Silahlı Çatışma, Ayrım Gözetmeyen Şiddet 

Kavramlarının Yorumlanması 172

i) Uluslararası ve Uluslararası Nitelikte Olmayan 

Silahlı Çatışma 172

ii) Ayrım Gözetmeyen Şiddet 179

iii) Sivil 182

iv) Kişinin Hayatına ve Kişiliğine Yönelik Ciddi ve 

Şahsi Bir Tehdit Olması 184

2. Ciddi Zarar Aktörleri 190

a) Devlet 191

b) Ülkeyi veya Ülke Topraklarının Önemli Bir Bölümünü 

Kontrol Eden Organizasyon ve Oluşumlar 192

c) Devlet Dışı Aktörler 194

E. İkincil Koruma Statüsünün Belirlenmesi Sürecinde Dâhili Kaçış Alternatifinin Değerlendirilmesi 197

1. Dâhili Kaçış Alternatifi Ölçütü 197

2. Dâhili Kaçış Alternatifi Ölçütünün Değerlendirilmesi 199

a) Koruma Aktörleri 199

aa) Devlet 200

bb) Ülke veya Ülkenin Önemli Bir Bölümünü Kontrol 

Altında Tutan Organizasyon ve Oluşumlar 202

b) Koruma Aktörleri Tarafından Gerçekleştirilen Koruma 

Eyleminin Etkililiği 205

aa) Koruma Eyleminin Yeterliliği 205

bb) Koruma Eyleminin Sürekliliği 207

cc) Korumaya Erişebilirlik 209

F. Gerçek Risk Ölçütü 210

IV. AVRUPA BİRLİĞİ VASIF DİREKTİFİ KAPSAMINDA İKİNCİL KORUMADAN HARİÇTE BIRAKMA SEBEPLERİ 211

A. Barışa Karşı Suç, Savaş Suçu veya İnsanlığa Karşı Suçlar 212

1. Barışa Karşı Suç 213

2. Savaş Suçu 214

3. İnsanlığa Karşı Suçlar 216

B.  Ciddi Suç İşlenmesi 217

C. Birleşmiş Milletlerin Amaç ve İlkelerine Aykırı Eylemlerde 

Bulunulması 220

D.  Ulusal Güvenlik veya Kamu Güvenliğine Karşı Tehdit Oluşturma 222

1. Ulusal Güvenlik Nedeniyle Hariçte Bırakma 224

2. Kamu Güvenliği Nedeniyle Hariçte Bırakma 224

E.  Hariçte Bırakma Değerlendirmesinde İspat Standardı 225

F. Sığınmacının Kişisel Sorumluluğunun Belirlenmesi 227

G.  Sığınmacının Vasıf Direktifi’nin 17(3) Maddesi Kapsamında 

İşlediği Suç Sebebiyle İkincil Koruma Haricinde Bırakılması 228

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

TÜRK HUKUKUNDA İKİNCİL KORUMA STATÜSÜNÜN 

BELİRLENMESİ

I. TÜRK HUKUKUNDA İKİNCİL KORUMA STATÜSÜ 231

A. Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu Öncesi Düzenlemeler 231

1. İskân Kanunu Kapsamında Yapılan Düzenlemeler 232

2. 1994 İltica Yönetmeliği Kapsamında Yapılan Düzenlemeler 233

3. 57 Sayılı Emniyet Genel Müdürlüğü Genelgesi Kapsamında 

Yapılan Düzenlemeler 235

B. Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu Kapsamında Yapılan Düzenlemeler 236

II. YABANCILAR VE ULUSLARARASI KORUMA KANUNU 

KAPSAMINDA İKİNCİL KORUMA STATÜSÜNÜN 

BELİRLENMESİNDE ESAS ALINAN ÖLÇÜTLER 238

A. Uluslararası Koruma Başvuru Sahibinin Mülteci ve Şartlı Mülteci 

Şartlarını Taşımaması 239

1. Mülteci 242

2. Şartlı Mülteci 255

B. Başvuru Sahibinin Menşe Ülkenin Dışında Bulunması 260

1. Başvuru Sahibinin Menşe Ülkesinin Belirlenmesi 260

a) Başvuru Sahibinin Birden Fazla Devletin Vatandaşlığına 

Sahip Olması Durumunda Menşe Ülkenin Belirlenmesi 262

b) Başvuru Sahibinin Vatansız Olması Durumunda Menşe 

Ülkenin Belirlenmesi 262

C. İkincil Koruma Statüsünün Tanınmasında Esas Alınan Ciddi Zarar Ölçütleri 265

1. Ölüm Cezası veya İnfazı 267

2. İşkence veya İnsanlık Dışı veya Onur Kırıcı Ceza veya Muamele 274

a) Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Anayasa Mahkemesi ve 

İdare Mahkemeleri Kararları Işığında İşkence, İnsanlık Dışı 

veya Onur Kırıcı Ceza veya Muamele Kavramlarının Yorumlanması 277

aa) İşkence 277

bb) İnsanlık Dışı Muamele veya Ceza 280

cc) Onur Kırıcı Muamele veya Ceza 283

3. Uluslararası veya Ülke Genelindeki Silahlı Çatışma Durumlarında, Ayrım Gözetmeyen Şiddet Hareketleri Nedeniyle Kişinin Şahsına Yönelik Ciddi Tehdit Olması 284

a) Uluslararası veya Uluslararası Nitelikte Olmayan Silahlı 

Çatışma 285

b) Ayrım Gözetmeyen Şiddet 287

c) Kişinin Hayatına ve Kişiliğine Yönelik Ciddi Tehdit Olması 288

D. Başvuru Sahibinin Menşe Ülkesinin Korumasından Yararlanamaması 

veya Bu Ülkeye Dönmek İstememesi 291

E. Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu Kapsamında İkincil 

Koruma Statüsünün Değerlendirilmesi Sürecinde Dâhili Kaçış Alternatifinin Belirlenmesi 292

III. YABANCILAR VE ULUSLARARASI KORUMA KANUNU 

KAPSAMINDA İKİNCİL KORUMADAN HARİÇTE BIRAKMA SEBEPLERİ 297

A. Barışa Karşı Suç, Savaş Suçu veya İnsanlığa Karşı Suçlar 298

B. Siyasi Olmayan Ciddi bir Suçun İşlenmesi 299

C. Birleşmiş Milletlerin Amaç ve İlkelerine Aykırı Eylemlerde 

Bulunulması 301

D. Başvuru Sahibinin Suç İşlemiş Olması 302

E. Kamu Düzeni veya Kamu Güvenliğine Karşı Tehdit Oluşturma 303

F. Hariçte Bırakma Değerlendirmesinde İspat Standardı 309

SONUÇ 311

KAYNAKÇA 321

KARARLAR DİZİNİ 343