Anayasal Adalet

Zühtü Arslan

İÇİNDEKİLER
ÖNSÖZ .................................................................................................................VII
KISALTMALAR...............................................................................................XVII
GİRİŞ..........................................................................................................................1
BİRİNCİ BÖLÜM
ADALET ARAYIŞI VE ANAYASALARIN
KIRILGANLIĞI
1. İNSANIN ADALET ARAYIŞI .........................................................9
1.1. Mutlak Güç, Özgürlük ve Adalet ...........................................................9
1.2. Demokrasinin Sınırları: “Oysa Barabas Bir Hayduttu!”..................21
1.3. Sonuç Yerine: Lisan-ı Hâl ile Konuşmak............................................31
2. ANAYASALARIN KIRILGANLIĞI VE ANAYASAL ADALET....33
2.1. Kurt Gödel’in Anayasayla İmtihanı.....................................................33
2.2. Demokrasilerin Diktatörlüklere Evrilmesi.........................................37
2.3. Anayasal Demokrasilerin Yükselişi ve Düşüşü..................................47
2.4. Anayasal Demokrasilerin Korunması ve Anayasa Yargısı...............53
2.5. Kötülüğün Sıradanlaşması, Anayasacılık ve Siyasal Kültür ............72
2.6. Sonuç Yerine: Anayasaya Saygı Kültürü.............................................80
İKİNCİ BÖLÜM
TÜRK ANAYASA YARGISI, BİREYSEL
BAŞVURU VE PARADİGMA DEĞİŞİMİ
3. ALİ FUAD BAŞGİL’İN ANAYASA YARGISINA DAİR
FİKİRLERİ....................................................................................85
X
3.1. Giriş: Başgil’in Üç Yönü .........................................................................85
3.2. Başgil’in Anayasal Demokrasi Anlayışı ...............................................90
3.3. Anayasanın Üstünlüğü ve Anayasa Yargısı .........................................97
3.4. Başgil’in 1961 Anayasası Konusundaki Sessizliği .......................... 109
3.5. Tedbirler Kanunu ve Başgil’in Yargılanması ................................... 112
3.6. Sonuç Yerine: Demokrasi ve Hürriyet Terbiyesi............................ 119
4. TÜRK ANAYASA YARGISININ ÜÇ EVRESİ ............................121
4.1. AYM’nin Genişleyen Görev Alanı..................................................... 121
4.2. Anayasanın Temelleri ve AYM........................................................... 123
5. “YENİ” ANAYASA MAHKEMESİ VE PARADİGMA
DEĞİŞİMİ ...................................................................................127
5.1. Giriş: Anayasa Yargısı Fikri................................................................. 127
5.2. Türk Anayasa Mahkemesi: Oluşumu ve Yetkileri.......................... 128
5.3. Strasbourg Mahkemesi ve Türkiye.................................................... 133
5.4. “Yeni” Anayasa Mahkemesi ve Bireysel Başvuru............................ 135
6. TÜRKİYE’DE BİREYSEL BAŞVURU: FIRSATLAR VE
SORUNLAR ................................................................................140
6.1. AYM ve Hak Eksenli Paradigma........................................................ 140
6.2. Bireysel Başvuruya İlişkin Sorunlar.................................................. 145
7. DEVLETİN VARLIK NEDENİ: HERKES İÇİN HUKUK VE
ADALET ......................................................................................149
7.1. “Beyliğin Temeli Adalettir”................................................................. 149
7.2. Hukuk Devleti ve Gerekleri................................................................ 150
7.3. Bireysel Başvurudaki Gelişmeler....................................................... 153
7.4. Sonuç Yerine: Evrensel Değerleri Korumak.................................... 158
8. BİREYSEL BAŞVURU: TÜRK ANAYASA YARGISININ
MİLADI.......................................................................................160
8.1. Anayasaların İşlevi ve Anayasa Yargısı.............................................. 160
8.2. Türk Anayasa Yargısında Milat: Bireysel Başvuru.......................... 161
8.3. İkincillik İlkesi ve “Yerindelik” Meselesi.......................................... 163
8.4. Bireysel Başvuru ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi.................. 165
8.5. İdeal Yargı Sisteminin 3A’sı................................................................. 166
XI
9. ANAYASA MAHKEMESİNİN HAK EKSENLİ YAKLAŞIMI....169
9.1. Adaletsiz Güç Zorbalığa Götürür...................................................... 169
9.2. Etkili Anayasa Yargısının İki Şartı...................................................... 170
9.3. AYM’nin Altmış Yılı ve Paradigma Dönüşümü.............................. 172
9.4. Hak Eksenli Yaklaşımın Yansımaları................................................. 173
9.5. AYM’nin Başarı Hikayesi ve Zorluklar............................................. 177
10.TÜRKİYE’DE BİREYSEL BAŞVURU: ON YILLIK TECRÜBE181
10.1. Doğu, Batı ve Hukuk ......................................................................... 181
10.2. Bireysel Başvuru ve AYM’nin Hak Eksenli Paradigması ............ 182
10.3. Bireysel Başvuruda Yaşanan Güçlükler ve Pilot Kararlar........... 184
11.İNSAN HAKLARI YARGISI VE BİREYSEL BAŞVURU ...........187
11.1. “İnsan Hakları Yargısı” Niye Var?.................................................... 187
11.2. Bireysel Başvuru Sistemi: İnsan Hakları Yargısında Dönüm
Noktası ................................................................................................... 188
11.3. Kanundan Kaynaklanan İhlaller ve Sonuçları .............................. 190
11.4. Sonuç Yerine: Adalet ve Tarihi Sınavımız..................................... 193
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
DEMOKRASİ, HUKUK DEVLETİ VE
TEHDİTLER
12. DEMOKRATİK HUKUK DEVLETİ VE ANAYASA
MAHKEMESİ..............................................................................197
12.1. Asra Bedel Bir Gün: 15 Temmuz.................................................... 197
12.2. Darbeler ve Vesayetçi Anlayış.......................................................... 198
12.3. Özgürlük Yüreklerdedir .................................................................... 201
13. ZOR ZAMANLAR HUKUKU.....................................................204
13.1. Adalet Erdemin Bütünüdür.............................................................. 204
13.2. Olağanüstü Dönemde Hukuk.......................................................... 206
13.3. Bireysel Başvuruda Son Durum...................................................... 207
13.4. Yabancı Düşmanlığı ve “Öteki”nin Hakları................................... 209
XII
14. OLAĞANÜSTÜ HÂLDE ANAYASAL İLKELERİN İDAMESİ .212
14.1. Olağanüstü Hâl Anayasası ve İnsan Hakları ................................. 212
14.2. Türkiye’nin Olağanüstü Hâl Tecrübesi.......................................... 214
14.3. OHAL Tedbirlerine İlişkin İlkesel Karar ...................................... 217
15. LAİKLİĞİ (YENİDEN) YORUMLAMAK..................................220
15.1. Kavramsal Çerçeve............................................................................. 220
15.2. Hukuksal Paradigmalar ve Laiklik İlkesi........................................ 222
15.3. Monolitik Laiklik Dönemi (1962-2012) ...................................... 223
15.4. Çoğulcu Laiklik Dönemi (2012- …)............................................. 226
15.5. Avrupa’nın Başörtüsü Sorunu ve “Birlikte Yaşamak”.................. 229
16.ÇOĞULCU DEMOKRASİ VE TÜRK ANAYASA
MAHKEMESİ..............................................................................232
16.1. Anayasal Demokrasi: Çoğunluğun Hukukla Sınırlı Yönetimi .. 232
16.2. Anayasa Mahkemesinin Demokrasi Yorumu ............................... 233
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
TOPLUM, SİYASET VE ANAYASAL
DENETİM
17.TOPLUMSAL BARIŞ VE ANAYASA MAHKEMELERİ............239
17.1. Toplumsal Barış ve Anayasa Yargısı................................................ 239
17.2. Anayasa Mahkemelerinin Toplumsal Çatışmaları Önleme
veya Çözme İşlevleri............................................................................ 241
17.3. Anayasa Mahkemelerinin “Başörtüsü” Sınavı .............................. 244
17.4. Sonuç Yerine: Şirazî’nin Toplumsal Barış Mesajı......................... 247
18. HUKUK DEVLETİNDE UZAKTAN KUMANDALI
YARGI(Ç) OLMAZ .....................................................................249
18.1. Yargı, Siyaset ve Vesayet.................................................................... 250
18.2. Kuvvetler Ayrılığı ve Yargı Bağımsızlığı......................................... 252
18.3. Anayasa Yargısında Paradigma Değişimi....................................... 253
18.4. Bireysel Başvuruda Karşılaşılan Zorluklar.................................... 256
XIII
18.5. “Yeni Anayasa” Meselesi ................................................................... 258
19. ULUSLARARASI HUKUKUN TÜRK ANAYASAL
SİSTEMİNDEKİ KONUMU.......................................................261
19.1. Fârâbî’den Kant’a Uluslararası Barış............................................... 261
19.2. Uluslararası Hukuk ve Türk Anayasası........................................... 262
19.3. Anayasa Mahkemesi İçtihadında Uluslararası Sözleşmeler....... 264
19.4. Sonuç: Dünyayı Çocuklardan Ödünç Almak............................... 267
20. ANAYASAYA AYKIRI ANAYASA DEĞİŞİKLİKLERİ................269
20.1. Anayasaya Aykırı Anayasa Değişiklikleri Fikri ............................. 269
20.2. Türkiye’de Anayasa Değişikliklerinin Denetimi .......................... 273
20.3. AYM’nin Anayasa Değişikliklerine İlişkin İçtihadı...................... 277
20.4. “Pozitif Anayasa Koyucu” Olarak AYM......................................... 282
21.CUMHURBAŞKANLIĞI KARARNAMELERİNİN
ANAYASAL DENETİMİ .............................................................283
21.1. “Negatif CBK Koyucu” Olarak AYM............................................. 283
21.2. CBK’ların Konu ve İçerik Yönünden Denetimi........................... 284
BEŞİNCİ BÖLÜM
ANAYASAL HAK VE ÖZGÜRLÜKLER
22.TEMEL HAKLARIN KORUNMASI VE ANAYASA
MAHKEMESİ..............................................................................291
22.1. Anayasa ve Yargısı .............................................................................. 291
22.2. Türk Anayasa Yargısında Paradigma Değişimi............................. 292
22.3. AYM’nin Hak Eksenli Kararları Örnek Olmalı ............................ 294
23. SİLAHLARIN EŞİTLİĞİ İLKESİ...............................................296
23.1. Tarihsel Gelişim.................................................................................. 296
23.2. AYM’nin Yaklaşımı............................................................................. 298
23.3. Silahların Eşitliğinin Görünümü ve Adil Yargılanma Sorunu... 300
24. MUTLAK BİR TEMEL HAK OLARAK MASUMİYET
KARİNESİ ...................................................................................302
XIV
24.1. Düellodan Masumiyet Karinesine.................................................. 302
24.2. Anayasa Mahkemesi Kararları ......................................................... 303
24.3. Masumiyet Karinesinin Teminatı Olarak Yargı Bağımsızlığı..... 305
24.4. Sonuç Yerine: Masumiyet Karinesi ve “Öteki”ne Saygı
Kültürü................................................................................................... 308
25.KÜRESEL GÖZETİM ÇAĞINDA ÖZEL HAYATIN
KORUNMASI..............................................................................310
25.1. Akıl ve Adalet...................................................................................... 310
25.2. Panoptikon ve Özel Hayata Saygı Hakkı....................................... 311
25.3. AYM’nin Özel Hayata Saygı Hakkına Yaklaşımı .......................... 313
25.4. Sonuç: Tunuslu Hayreddin Paşa’ya Kulak Vermek ..................... 316
26.İFADE ÖZGÜRLÜĞÜ, DEMOKRASİ VE ZORLUKLAR.........318
26.1. Demokrasinin Ön Şartı Olarak İfade Özgürlüğü......................... 318
26.2. İfade Özgürlüğünün Karşısındaki Üç Güçlük.............................. 320
27. DEMOKRASİLERDE İFADE VE ELEŞTİRİ ÖZGÜRLÜĞÜ ...327
27.1. İnsan Düşünen ve İfade Eden Bir Varlıktır.................................... 327
27.2. İnternet Çağında İfade Özgürlüğü ve AYM’nin Yaklaşımı......... 328
27.3. Eleştiri Özgürlüğü ve Üslubu........................................................... 332
28. ANAYASAL HAK VE ÖZGÜRLÜKLERİN
SINIRLANDIRILMASI ..............................................................334
28.1. Özgürlüğün Sınırlı Doğası................................................................ 334
28.2. Temel Hakların Anayasal Sınırları .................................................. 335
28.3. OHAL KHK’larının Yargısal Denetimi......................................... 337
ALTINCI BÖLÜM
ANAYASAL KİMLİK, ANAYASAL YORUM
VE ANAYASA YARGISI
29.CUMHURİYET’İN ANAYASAL KİMLİĞİ VE ANAYASA
YARGISI ......................................................................................343
29.1. Giriş: Normatif bir Kavram Olarak Anayasal Kimlik.................. 343
XV
29.2. Anayasal Kimliğin Oluşumu: Süreklilik ve Kesintiler................. 344
29.3. Anayasal Kimlik ve Anayasa Yargısı................................................ 353
29.4. Sonuç Yerine: Suphi Paşa’nın Hâkimlere Mesajı ......................... 360
30. ANAYASAL YORUMUN DİNAMİKLERİ VE ANAYASA
MAHKEMESİ..............................................................................363
30.1. Kavramsal Giriş: Yorum Nedir ve Neden Gereklidir?................ 363
30.2. Anayasal Yorumun Çerçevesi ve Sınırları...................................... 364
30.3. Anayasa Mahkemesinin Hak Eksenli Yorum Paradigması......... 367
30.4. Otoriter Yönetimlerde Yorum ......................................................... 370
31. DEMOKRATİK HUKUK DEVLETİ OLARAK
CUMHURİYET...........................................................................373
31.1. Türkiye Cumhuriyeti Bir Hukuk Devletidir................................. 373
31.2. Bireysel Başvuru, Hukukun Anayasallaşması ve Objektif Etki . 375
32. ANAYASA YARGISI VE KARARLARIN ETKİLİ İCRASI.........378
32.1. Yer Gök Adaletle Ayakta Kalır......................................................... 378
32.2. AYM Kararlarının Etkili İcrası ......................................................... 380
32.3. Kararların İcrasında İş Birliği ........................................................... 383
32.4. Sonuç Yerine: Kararların İcrası ve Sokrates .................................. 384
33. DERVİŞ HIRKASI, YARGIÇ CÜBBESİ VE ANAYASAL
ADALET ......................................................................................386
33.1. Yargıcın Yemini, Cübbesi ve Ahde Vefası ...................................... 386
33.2. AYM’nin Temel Hakları Koruma İşlevi......................................... 388
33.3. AYM Kararlarına Uyulması Anayasal Zorunluluktur................. 390
KAYNAKÇA........................................................................................................ 393
DİZİN ................................................................................................................... 411