Borçlar Hukuku Genel Hükümler

Prof. Dr. Aydın Başbuğ

İÇİNDEKİLER

ÖNSÖZ ........................................................................................................................ 5
İÇİNDEKİLER................................................................................................................ 7

BİRİNCİ BÖLÜM

BORÇLAR HUKUKUNUN ÖZELLİKLERİ ve ÖNEMİ

1. TÜRK BORÇLAR KANUNU’NUN ÖZEL HUKUKTAKİ YERİ .................................15
2. BORÇLAR HUKUKUNUN BÜTÜN ÖZEL HUKUK İLİŞKİLERİNE
UYGULANMASI............................................................................................18
2.1. Bütün Özel İlişkilerine Uygulanacak Genel Hükümler .............................. 19
2.2. Borçlar Kanununun Genel Hükümlerinin Özel Hukuk İlişkilerine
Uygulanmasında Yöntem ......................................................................... 21
3. BORÇLAR HUKUKUNUN KONUSU VE GÜNLÜK HAYAT ..................................22
4. BORÇLAR HUKUKUNA HÂKİM OLAN İLKELER ...............................................23
4.1. İrade Özgürlüğü ilkesi............................................................................... 24
4.2. Eşitlik İlkesi ............................................................................................... 24
4.3. Sözleşme Özgürlüğü İlkesi........................................................................ 24
4.4. Genel Olarak Mutlak Emredici Kuralların Bulunmaması .......................... 25
4.5. Ahde Vefa (Söze Bağlılık) İlkesi................................................................. 25
4.6. Hukuki İşlemlerde Şekil Serbestisi............................................................ 26
4.7. Nispilik İlkesi............................................................................................. 26
4.8. Sözleşmenin Sadece Borçlandırıcı Bir İşlem Meydana Getirmesi,
Hakkın Devri İçin Yeterli Olmaması .......................................................... 26
4.9. Kusur Sorumluluğu İlkesi.......................................................................... 27
4.10. Dürüstlük İlkesi......................................................................................... 27
İKİNCİ BÖLÜM ...................................................................................................29
BORÇ İLİŞKİSİ ve ÖZELLİKLERİ .............................................................................29
1. GENİŞ ANLAMDA BORÇ VE BORÇ İLİŞKİSİ KAVRAMI .....................................30
2. DAR ANLAMDA BORÇ..................................................................................42
2.1. Borcun Tarafları........................................................................................ 45
2.2. Edim ......................................................................................................... 49
2.3. Talep Hakkı............................................................................................... 51
2.3.1. Talep Hakkı - Alacak Hakkı ........................................................... 52
2.3.2. Eksik Borç Kavramı....................................................................... 53
3. BORÇ İLİŞKİSİNİN NİSPİLİĞİ VE NİSPİLİĞİN AŞILMASI ....................................54

8 İçindekiler

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

HUKUKİ İŞLEMLERDEN DOĞAN BORÇ İLİŞKİLERİ

1. BORCUN KAYNAKLARI VE HUKUKİ İŞLEM .....................................................58
2. HUKUKİ İŞLEM.............................................................................................59
2.1. Hukuki İşlemin Unsurları...........................................................................62
2.1.1. İrade .............................................................................................62
2.1.2. İradenin Beyanı (Açıklanması) ......................................................62
2.1.3. Hukuki İşlemin Geçerlilik Unsuru .................................................66
2.1.4. İrade Beyanının Hüküm ve Sonuç Doğurduğu An ........................66
2.2. Hukuki İşlemin Yorumu.............................................................................68
2.3. Hukuki İşlem Türleri..................................................................................70
3. BORÇLANDIRICI MUAMELE- TASARRUF MUAMELESİ AYRIMI VE TÜRK
HUKUKUNDAKİ ÖNEMİ................................................................................73
4. İKİ TARAFLI HUKUKİ İŞLEMLER; SÖZLEŞME ...................................................77
4.1. Sözleşmenin Kurulması.............................................................................79
4.1.1. Öneri.............................................................................................79
4.1.2. Önerinin Bağlayıcılığı ve Geri Alınması .........................................83
4.1.3. Kabul.............................................................................................84
4.1.4. Öneri veya Kabulün Geri Alınması................................................86
4.1.5. Sözleşmenin Kurulma ile Hüküm ve Sonuçlarının Doğum Anı..........88
4.2. Sözleşme Yapma Vaadi (= Önsözleşme/ Ön akit) ve Sözleşme
Kurma Zorunluluğu ...................................................................................92
4.3. İlan Yoluyla Ödül Sözü Verme...................................................................93
4.4. Genel İşlem Koşulları ve Yorumu ..............................................................94

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
SÖZLEŞMENİN GEÇERLİLİĞİ

1. SÖZLEŞMENİN GEÇERLİLİĞİ UNSURLARI VE GEÇERSİZLİK YAPTIRIMI .............97
1.1. Hükümsüzlük (Butlan)...............................................................................98
1.2. İptal...........................................................................................................99
1.3. Askıda Geçersizlik ...................................................................................100
2. SÖZLEŞMENİN GEÇERLİLİĞİNİ ETKİLEYEN HALLER .......................................100
2.1. Fiil Ehliyeti...............................................................................................100
2.3 Edimin İmkânsızlığı .................................................................................105
2.4 Şekil.........................................................................................................106
2.5 İrade ile Beyan Arasındaki Uyumsuzluk..................................................109

İçindekiler 9
2.5.1. Bilerek ve İsteyerek Meydana Gelen Uyumsuzluk..................... 110
2.5.1.1. Latife Beyanı................................................................ 110
2.5.1.2. Muvazaa (Danışıklık) .................................................. 111
2.5.2. İrade İle Beyan Arasında Bilmeden veya İstemeden
Meydana Getirilen Uyumsuzluk................................................. 114
2.5.2.1. Hata/Yanılma .............................................................. 115
2.5.2.2. Hile/Aldatma ............................................................... 118
2.5.2.3. Tehdit/Korkutma......................................................... 119
2.5.2.4. Aşırı Yararlanma (Gabin) ............................................. 121

BEŞİNCİ BÖLÜM
HUKUKİ İŞLEMLERDE TEMSİL

1. TEMSİL TÜRLERİ ........................................................................................ 126
1.1. Doğrudan Doğruya Temsil...................................................................... 126
1.2. Dolaylı Temsil ......................................................................................... 127
2. TEMSİL YETKİSİNİN VERİLMESİ................................................................... 129
3. TEMSİL YETKİSİNİN TÜRLERİ ...................................................................... 129
3.1. Genel Temsil Yetkisi ............................................................................... 129
3.2. Özel Temsil Yetkisi.................................................................................. 130
4. TEMSİL YETKİSİNİN SINIRLANDIRILMASI .................................................... 130
5. TEMSİL YETKİSİNİN SONA ERMESİ.............................................................. 130
6. YETKİSİZ TEMSİL ........................................................................................ 131
7. VEKÂLETSİZ İŞGÖRME................................................................................ 133
7.1. Tanım ve Hukuki Niteliği ........................................................................ 133
7.2. Vekâletsiz İş Görmede Taraflara Yüklenen Yükümlülükler ve Haklar..... 134
7.3. Vekâletsiz İşgörenin Sorumluluğu .......................................................... 134

ALTINCI BÖLÜM
HAKSIZ FİİL

1. HAKSIZ FİİL SORUMLULUĞU KAVRAMI ...................................................... 137
1.1. Mutlak Hak ve Bu Haklara Zarar Vermeme Yükümlülüğü...................... 138
1.2. Salt Malvarlığı Hakkının Korunması........................................................ 140
1.2.1. Salt Malvarlığı Hakkını Koruyan Özel Davranış Normları ........... 140
1.2.2. Borç İlişkisi Kapsamında Mutlak Haklar ve Salt Malvarlığı
Hakkının Korunması................................................................... 142

10 İçindekiler
2. HAKSIZ FİİL SORUMLULUĞU TÜRLERİ.........................................................144
3. Kusur Sorumluluğu .................................................................................145
3.1. Fiil ...........................................................................................................145
3.2. Kusur.......................................................................................................146
3.3. Hukuka Aykırılık ......................................................................................150
3.3.1. Hukuka Aykırılık ve Normun Koruduğu Amacın İhlal
Edilmesi ......................................................................................150
3.3.2. Hukuka Uygunluk Nedenleri.......................................................152
3.4. Zarar........................................................................................................158
3.5. Haksız Fiil İle Zarar Arasında Uygun Nedensellik (İlliyet) Bağı ................163
3.5.1. Uygun Nedensellik Bağı..............................................................164
3.5.2. Birden Çok Nedenin Birleşmesi.....................................................164
3.5.3. Nedensellik Bağının Kesilmesi ....................................................166
4. KUSURSUZ SORUMLULUK (SEBEP SORUMLULUĞU)....................................166
4.1. Olağan Sebep Sorumluluğu ....................................................................170
4.1.1. Adam Çalıştıranın Sorumluluğu..................................................170
4.1.2. Hayvan Bulunduranın Sorumluluğu ...........................................173
4.1.3. Bina ve Diğer Yapı Eseri Sahibinin Sorumluluğu.........................174
4.1.4. Ev Başkanının Sorumluluğu ........................................................176
4.2. Tehlike Sorumluluğu...............................................................................178
4.2.1. Genel Tehlike Sorumluluğu ........................................................178
4.2.2. Özel Düzenlemelerde Tehlike Sorumluluğu ...............................180
4.2.3. Motorlu Araç İşletenin Sorumluluğu ..........................................180
4.2.4. Diğer Özel Tehlike Sorumluluğu Halleri......................................187
4.3. Sorumluluk Sebeplerinin Yarışması ........................................................188
5. ZARARIN GİDERİLMESİ (TAZMİNİ) ..............................................................191
5.1. Maddi Tazminat (Mal Varlığı Zararı) .......................................................191
5.2. Destekten Yoksun Kalma Tazminatı........................................................199
5.3. Manevi Tazminat ....................................................................................200
6. HAKSIZ FİİLDE TAZMİNAT DAVALARINDA ZAMANAŞIMI.............................201

YEDİNCİ BÖLÜM

SEBEPSİZ ZENGİNLEŞMEDEN DOĞAN BORÇ

1. SEBEPSİZ ZENGİNLEŞMENİN UNSURLARI....................................................206
1.1. Zenginleşme............................................................................................206
1.2. Bir Başkanının Malvarlığı veya Emeğinden Yararlanma İle
Zenginleşme Arasında Nedensellik Bağı Bulunmalıdır............................207
1.3. Zenginleşme Haksız Olmalıdır.................................................................207

İçindekiler 11
2. İADE BORCUNUN KAPSAMI ....................................................................... 208
3. ZAMANAŞIMI ............................................................................................ 212

SEKİZİNCİ BÖLÜM
BORCUN İFASI

1. İFANIN KONUSU........................................................................................ 213
1.1. Kısmen ifa............................................................................................... 214
1.2. Para Borçlarında İfa................................................................................ 215
2. İFANIN TARAFI .......................................................................................... 217
3. İFANIN SIRASI............................................................................................ 218
4. İFA YERİ..................................................................................................... 219
4.1. Genel Kural............................................................................................. 219
4.2. Uluslararası Ticarette Teslim Şekilleri .................................................... 221
5. İFA ZAMANI .............................................................................................. 225

DOKUZUNCU BÖLÜM

BORCUN YERİNE GETİRİLMEMESİ- İFA İHLALLERİ

1. KUSURLU İMKÂNSIZLIK.............................................................................. 229
2. BORCUN GEREĞİ GİBİ İFA EDİLMEMESİ- SÖZLEŞMENİN MÜSPET İHLALİ...... 231
2.1. Aynen İfa ................................................................................................ 232
2.2. Tazminat İsteme..................................................................................... 232
2.3. Sorumsuzluk Anlaşması.......................................................................... 234
3. TEMERRÜT ................................................................................................ 235
3.1. Borçlu Temerrüdü .................................................................................. 235
3.1.1. Borçlu Temerrüdünün Sonuçları................................................ 237
3.1.2. Tazminat .................................................................................... 237
3.1.3. Kazadan Dolayı Sorumluluk ....................................................... 238
3.1.4. Borçlu Temerrüdünün Özel Sonuçları........................................ 239
3.2. Alacaklı Temerrüdü ................................................................................ 242

ONUNCU BÖLÜM
BORCUN SONA ERMESİ

1. BORCUN SONA ERMESİNİN BORÇ İLİŞKİSİNE ETKİSİ.................................... 245
2. BORCUN SONA ERMESİNİN FER’İ ALACAK HAKLARINA ETKİSİ..................... 246
3. BORCU SONA ERDİREN HALLER ................................................................. 247
3.1. İfa ........................................................................................................... 247
3.2. İbra ......................................................................................................... 247

12 İçindekiler
3.3. Yenileme (Tecdit)....................................................................................248
3.4. Alacaklı ve Borçlu Sıfatının Birleşmesi ....................................................250
3.5. Sonraki Kusursuz İmkânsızlık ..................................................................250
3.6. Takas.......................................................................................................252
4. ALACAĞI TALEP HAKKININ SONA ERMESİ: ZAMANAŞIMI............................254
4.1. Sözleşme Zamanaşımı Süreleri ...............................................................255
4.2. Zamanaşımı Sürelerinin İşleyişine İlişkin Kuralar ....................................256

ONBİRİNCİ BÖLÜM

BORÇ İLİŞKİSİNDE ÜÇLÜ İLİŞKİ ve TARAF DEĞİŞİKLİĞİ

1. BORCUN İFASINA ÜÇÜNCÜ KİŞİNİN KATILIMI .............................................260
2. HAVALE.....................................................................................................262
3. ALACAK HAKKININ DEVRİ (TEMLİK)............................................................263
3.1. Alacağın Devri İşleminin Şekli .................................................................265
3.2. Alacağın Devrinin Sonuçları ....................................................................265
4. BORCA KATILMA .......................................................................................267
5. BORCUN ÜSTLENİLMESİ (BORCUN NAKLİ) ..................................................267
5.1. Borcun İç ve Dış Üstlenilmesi..................................................................268
5.2. Borçlunun Değişmesinin Sonuçları .........................................................269
6. SÖZLEŞMENİN DEVRİ VE SÖZLEŞMEYE KATILMA ........................................270
7. MALVARLIĞI VEYA İŞLETMENİN DEVRİ.......................................................272

ONİKİNCİ BÖLÜM

BORÇ İLİŞKİSİNİN ÜÇÜNCÜ KİŞİLERE ETKİSİ

1. ALACAKLIYA HALEFİYET .............................................................................275
2. ÜÇÜNCÜ KİŞİNİN EDİMİNİ TAAHHÜT..........................................................276
3. ÜÇÜNCÜ KİŞİ YARARINA SÖZLEŞME ...........................................................276

ONÜÇÜNCÜ BÖLÜM

SÖZLEŞMENİN DEĞİŞEN ŞARTLARA UYARLANMASI

1. GENEL OLARAK..........................................................................................279
2. USULE İLİŞKİN ŞARTLAR .............................................................................280
3. ESASA İLİŞKİN ŞARTLAR .............................................................................281
3.1. Olumlu Şartlar.........................................................................................281
3.1.1. Beklenilmeyen ya da Öngörülmeyen Hal ve Şartlar Meydan
Gelmelidir...................................................................................281

İçindekiler 13
3.1.2. Edimler Arasındaki Denge Aşırı Ölçüde ve Açık Biçimde
Bozulmuş Olmalıdır.................................................................... 285
3.2. Olumsuz Şartlar...................................................................................... 287
3.2.1. Sözleşme İle Borçlanılan Edim İfa Edilmemiş Olmalıdır ............. 287
3.2.2. Borçlunun Kusurunun Bulunmaması ......................................... 288
3.2.3. Kanunda veya Sözleşmede Bir Kayıt ya da Hüküm
Bulunmamalıdır ......................................................................... 289
ONDÖRDÜNCÜ BÖLÜM
BORÇLAR HUKUKUNDA ÖZEL DURUMLAR

1. ALACAKLI VE BORÇLU TARAFIN BİRDEN FAZLA OLMASI.............................. 291
2. MÜTESELSİL BORÇLULUK........................................................................... 293
2.1. Müteselsil Borçlulukta İtiraz ve Def’iler ................................................. 298
2.2. Müteselsil Borçlulukta İç İlişkiler............................................................ 301
2.2.1. Genel Olarak .............................................................................. 301
2.2.2. Rücu Hakkı ................................................................................. 302
2.2.3. Rücu Hakkının Kapsamı.............................................................. 304
2.2.4. Halefiyet..................................................................................... 305
2.2.5. İç İlişkide İtirazların Sunulması................................................... 306

ONBEŞİNCİ BÖLÜM

KOŞULA (ŞARTA) BAĞLI İŞLEMLER.................................................................... 307

ONALTINCI BÖLÜM

BAĞLANMA PARASI, CAYMA PARASI ve CEZA KOŞULU

1. BAĞLANMA PARASI (PEY AKÇESİ- KAPARO) ............................................... 311
2. CAYMA PARASI (PİŞMANLIK AKÇESİ, DÖNME CEZASI) ................................ 311
3. CEZA KOŞULU (CEZAİ ŞART) ....................................................................... 311
YARARLANILAN KAYNAKLAR............................................................................ 315