Türk Özel Hukuku Cilt I _{Temel Kavramlar ve Medeni Kanunun Başlangıç Hükümleri}

Prof. Dr. Mustafa Dural

Prof. Dr. Suat Sarı

İÇİNDEKİLER   VII

KISALTMALAR XVII

GİRİŞ

1. HUKUK KAVRAMI 1
   • TOPLUM YAŞAMI, DÜZEN VE GÜVEN GEREĞİ 1
   • TOPLUMU DÜZENLEYEN KURALLARIN TÜRLERİ 3
     • Ahlâk kuralları 3
     • Din kuralları 4
     • Görgü (nezaket) kuralları 4
     • Örf ve âdet kuralları 5
     • Özel olarak hukuk kuralları 5
       • Genel açıklamalar ve tanım 5
       • Hukuk kuralları ile toplumu düzenleyen diğer kurallar arasındaki ilişki 6
       • Yaptırım (müeyyide) 9
         • Genel olarak 9
         • Yaptırımın türleri 9
           • Ceza 10
           • Tazminat 10
           • Geçersizlik (hükümsüzlük) 12
           • Cebrî icra (zorla yerine getirme) 13

2. HUKUKUN ÇEŞİTLİ ANLAMLARI 14
   • POZİTİF (MÜSPET, YÜRÜRLÜKTEKİ) HUKUK 14
   • TARİHÎ HUKUK 14
   • YAZILI HUKUK (MEVZUAT) 14
   • YAZILI OLMAYAN HUKUK (ÖRF VE ÂDET HUKUKU) 15
   • İDEAL HUKUK 15
   • HUKUK BİLİMİ 15
3. HUKUKUN DALLARI VE MEDENÎ HUKUKUN BUNLAR İÇİNDEKİ YERİ 16
   • HUKUKUN DALLARI 16
     • İç hukuk-uluslararası (milletlerarası) hukuk 16
       • İç hukuk 16
       • Uluslararası (milletlerarası) hukuk 16

• Maddî hukuk-usul hukuku (şeklî hukuk, yargılama hukuku) 16
  • Maddî hukuk 16
  • Usul hukuku 16
• Kamu hukuku-özel hukuk 17
  • Genel olarak 17
  • Kamu hukukunun dalları 19
    • Anayasa hukuku 19
    • İdare hukuku 19
    • Ceza hukuku 19
    • Ceza muhakemesi hukuku 19
    • Medeni usul hukuku 19
    • İcra ve iflâs hukuku 20
      • İcra hukuku 20
      • İflâs hukuku 20
    • Uluslararası (milletlerarası) hukuk 20
    • Vergi hukuku ve kamu maliyesi 20
    • Genel kamu hukuku 21
  • Özel hukukun dalları 21
    • Medenî Hukuk 21
    • Borçlar hukuku 21
    • Ticaret hukuku 21
    • Milletlerarası özel hukuk (Uluslararası özel hukuk, devletler özel hukuku) 21
    • Fikrî hukuk 22
  • Karma nitelikteki hukuk dalları 22
    • İş hukuku ve sosyal güvenlik hukuku 22
    • Toprak hukuku 22
    • Hava hukuku 22
  • MEDENÎ HUKUKUN ÖZEL HUKUK-KAMU HUKUKU AYIRIMINDAKİ

YERİ VE ANLAMI        22

• Medenî Hukukun yeri 22
• Medenî Hukukun anlamı 22

4. MEDENÎ HUKUKUN DÜZENLENİŞ TARZI VE BU SİSTEMLER

İÇİNDE TÜRK MEDENÎ HUKUKUNUN YERİ            23

• ROMA/CERMEN HUKUK SİSTEMİ 23
• ANGLOSAKSON HUKUK SİSTEMİ 25
• İSLÂM HUKUKU 25
• SOSYALİST HUKUK SİSTEMİ 26
• TÜRKİYE’NİN BU SİSTEMLER İÇİNDEKİ YERİ 26

5. TÜRK MEDENÎ HUKUKUNUN DA İÇİNDE BULUNDUĞU ROMA/

CERMEN HUKUK SİSTEMİNDE KANUNLAŞTIRMA HAREKETLERİ 27

• KANUNLAŞTIRMA KAVRAMI 27
• KANUNLAŞTIRMA YÖNTEMLERİ 28
  • Kazuistik (meseleci) yöntem 28
  • Soyut (mücerret) sistem 28

• MEDENÎ HUKUK ALANINDAKİ BAŞLICA KANUNLAŞTIRMA HAREKETLERİ 29
  • Prusya Devletleri Genel Land Kanunu

(Allgemeines Landrecht für die preussischen Staaten)                29

• Fransız Medenî Kanunu (Code Civil Français, Ccfr) 29
• Avusturya Medenî Kanunu (Allgemeines Bürgerliches Gesetzbuch, ABGB) 29
• Alman Medenî Kanunu (Bürgerliches Zivilgesetzbuch, BGB) 29
• İsviçre Medenî Kanunu (Schweizerisches Zivilgesetzbuch, ZGB;

Code Civil Suisse, Ccs) 30

6. TÜRKİYE’DE KANUNLAŞTIRMA HAREKETLERİ, ÖZELLİKLE

MEDENÎ HUKUKUN VE BORÇLAR HUKUKUNUN GELİŞİMİ              32

• CUMHURİYETİN KURULMASINDAN ÖNCEKİ DÖNEM 32
• CUMHURİYET DÖNEMİ VE TÜRK MEDENÎ KANUNUNUN OLUŞUMU 33
• TÜRK MEDENÎ KANUNUNUN BÜTÜNÜYLE DEĞERLENDİRİLMESİ 35
  • Genel olarak 35
  • Şekil bakımından değerlendirme 36
  • Esas yönünden değerlendirme 37
• TÜRK BORÇLAR KANUNUNUN OLUŞUMU 39
  • Genel olarak değerlendirilmesi 39
  • Şekil yönünden değerlendirme 39
  • Esas bakımından değerlendirme 40

7. MEDENÎ KANUN VE BORÇLAR KANUNUNUN BÜTÜNLÜĞÜ 41
8. HUKUKUN KAYNAKLARI, ÖZELLİKLE MEDENÎ KANUNUN

YÜRÜRLÜK KAYNAKLARI            42

• GENEL OLARAK 42
  • Yaratıcı kaynak 42
  • Yürürlük kaynakları 43
  • Bilgi kaynakları 43
• MEDENÎ HUKUKUN YÜRÜRLÜK KAYNAKLARI 43
  • Asıl yürürlük kaynakları 44
    • (Teknik anlamda) Kanun 44
      • Kanunların hazırlanması 45
      • Kanunların özellikleri 46
        • Genellik 46
        • Süreklilik 47
      • Kanunların Anayasaya uygunluğu ve bunun denetlenmesi 47
        • İptal davası 48
        • Anayasa’ya aykırılık iddiasının def’i olarak ileri sürülmesi 49
        • Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru 50
      • Kanun hükmünde kararname 51
      • Cumhurbaşkanlığı kararnamesi 52
      • Tüzük 53

• Yönetmelik 54

• Tamamlayıcı hukuk kaynağı: Örf ve âdet hukuku 54
  • Örf ve âdet hukukunun tanımı 55
  • Örf ve âdet hukukunun unsurları 55
    • Maddî unsur 55
    • Manevî unsur 55
    • Hukukî unsur 56
  • Örf ve âdet hukukunun türleri 56
    • Yaygın ve yöresel örf ve âdet hukuku 56
    • Genel örf ve âdet hukuku, özel örf ve âdet hukuku 57
    • Alelâde örf ve âdet hukuku, ticarî örf ve âdet hukuku 57
  • Örf ve âdet hukukunun rolü 57
    • Kanun boşluklarını doldurmak 57
    • Kanun hükümlerini yorumlamak 58
    • Kanuna aykırı örf ve âdet 59
  • Sözleşme bir hukuk kaynağı mıdır? 59

9. ÖZEL OLARAK: MEDENÎ HUKUKUN TEMEL KAYNAKLARI OLAN

TÜRK MEDENÎ KANUNU VE TÜRK BORÇLAR KANUNU     60

• TÜRK MEDENÎ KANUNU 60
  • Başlangıç 61
  • Kişiler Hukuku 61
  • Aile Hukuku 61
  • Miras Hukuku 62
  • Eşya Hukuku 62
• TÜRK BORÇLAR KANUNU 62
• MEDENÎ KANUNDA GENEL BÖLÜM MESELESİ: 5 63
• MEDENÎ KANUNUN MADDESİNİN UYGULAMA ŞARTLARI 65
  • Bir özel hukuk ilişkisinin varlığı 65
  • Özel bir düzenlemenin bulunmaması 66
  • Hükmün örneksemeyle uygulanması 66

10. KANUNLARIN UYGULANMASI 67
    • GENEL OLARAK 67
    • KANUNLARIN YER İTİBARİYLE UYGULANMASI 68
    • KANUNLARIN ZAMAN İTİBARİYLE UYGULANMASI 69
      • Kanunların Yürürlüğe Girmesi ve Yürürlükten Kalkması 69
        • Kanunların Yürürlüğe Girmesi 69
        • Kanunların Yürürlükten Kalkması 70
      • Kanunların Zaman İtibariyle Uygulanmasına İlişkin Kurallar 72
    • KANUN HÜKÜMLERİNİN SÖZÜYLE VE ÖZÜYLE UYGULANMASI 78
      • Genel açıklama 78
      • Kanun hükümlerinin sözü itibariyle uygulanması 79
        • Kanun hükümlerinin düz anlam itibariyle uygulanması 79

• Kanun hükümlerinin zıt anlam (mefhumu muhalif) itibariyle uygulanması 80
• Kanun hükümlerinin atıf (yollama) yoluyla uygulanması 80

• Kanun hükümlerinin özleri itibariyle uygulanması ve yorum 82
  • Kanun hükümlerinin özleri itibariyle uygulanmaları 82
  • Yorum 83
    • Tanım ve genel açıklamalar 83
    • Yorumun türleri 84
    • Yorum metotları 84
      • Söze göre (lafzî) yorum metodu 84
      • Sübjektif tarihî yorum metodu 85
      • Objektif tarihî yorum metodu 85
      • Objektif zamana uygun yorum metodu 86
    • Yorumda yararlanılacak araçlar 87
  • KANUN HÜKÜMLERİNİN NİTELİKLERİNE GÖRE UYGULANMASI 89
    • Genel hükümler-özel hükümler 89
    • Emredici hükümler- emredici olmayan hükümler 90
      • Emredici hukuk kuralları 90
      • Emredici olmayan hukuk kuralları 91
        • Yedek (tamamlayıcı) hükümler 92
        • Yorumlayıcı hukuk kuralları 92

11. KANUN HÜKÜMLERİNİN UYGULANMASINDA HÂKİMİN

TAKDİR YETKİSİ           93

• ŞARTLARDA TAKDİR YETKİSİ 94
• HÜKÜMDE TAKDİR YETKİSİ 94
• TAKDİR YETKİSİNİN KULLANILMASI 94

12. KANUNDA UYGULANABİLİR BİR HÜKÜM BULUNMAMASI

HÂLİNDE ÖRF VE ÂDET HUKUKUNUN UYGULANMASI      95

• GİRİŞ 95
• BOŞLUK 95
• BOŞLUK VE HUKUK DIŞI ALAN 95
• BOŞLUK VE MENFÎ ÇÖZÜM (NİTELİKLİ SUSMA) 96
• BOŞLUK VE KANUNUN YETERSİZLİĞİ 97
• BOŞLUK TÜRLERİ 98
  • Hüküm içi boşluk- kanun boşluğu 98
    • Hüküm içi boşluk 98
    • Kanun boşluğu 99
      • Gerçek boşluk 100
        • Açık boşluk 100
        • Örtülü boşluk 100
      • Gerçek olmayan boşluk 101

13. KANUN BOŞLUĞUNUN DOLDURULMASI YOLLARI 102
    • ÖRF VE ÂDET HUKUKUNUN UYGULANMASI 102

• HÂKİMİN HUKUK YARATMASI 103
  • Genel olarak 103
  • Hâkimin hukuk yaratmasının şartları 103
  • Hâkimin hukuk yaratırken izleyeceği yöntem 104
  • Hâkimin hukuk yaratırken yararlanacağı araçlar 105
  • Hâkimin yarattığı hukukun uygulanması 106

14. HÂKİMİN HUKUKU UYGULARKEN BİLİMSEL GÖRÜŞLERDEN VE MAHKEME KARARLARINDAN YARARLANMASI 106
    • GENEL OLARAK 106
    • BİLİMSEL GÖRÜŞLER (ÖĞRETİ, DOKTRİN) 107
    • YARGI KARARLARI 108
15. HAK 109
16. HAKLARIN ÇEŞİTLERİ 112
    • DAYANDIĞI HUKUK DALINA GÖRE HAKLARIN AYIRIMI:

KAMU HUKUKU HAKLARI- ÖZEL HUKUK HAKLARI      112

• NİTELİKLERİNE GÖRE HAKLARIN AYIRIMI: MUTLAK

HAKLAR-NİSBÎ (KİŞİSEL) HAKLAR      113

• Mutlak haklar 113
  • Eşya üzerindeki mutlak haklar 114
    • Aynî haklar (maddî eşya üzerinde mutlak haklar) 115
      • Mülkiyet 116
      • İrtifak hakkı 117
      • Rehin hakkı 121
      • Taşınmaz yükü (gayrımenkul mükellefiyeti) 122
    • Fikrî haklar (maddî olmayan eşya üzerinde mutlak haklar) 123
  • Kişi üzerindeki mutlak haklar 125
    • Kişinin kendi üzerindeki mutlak hakları: Kişilik hakkı 125
    • Kişinin başkalarına ilişkin mutlak hakları: Velâyet ve vesayet 126
  • Nisbî haklar (Kişisel haklar) 127
    • Nisbî hakların çeşitleri 127
      • Alacak hakkı 127
      • Yenilik doğuran haklar 129
      • Borç ilişkisi dışındaki hukukî ilişkilerden doğan nisbî haklar 130
    • Etkisi güçlendirilmiş nisbî (kişisel) haklar 130
  • KONULARINA GÖRE HAKLAR: MALVARLIĞI HAKLARI- KİŞİ

VARLIĞI HAKLARI    133

• Malvarlığı hakları 133
• Kişi varlığı hakları 134

• DEVİR EDİLEBİLMELERİNE GÖRE HAKLAR: DEVREDİLEBİLİR

HAKLAR-DEVREDİLEMEYEN HAKLAR              135

• KULLANABİLECEK KİŞİLERE GÖRE HAKLAR: KİŞİYE SIKI SIKIYA

BAĞLI HAKLAR- BAŞKASINCA KULLANILABİLECEK HAKLAR  136

• HAK SAHİBİNİN BELİRLENMESİ ŞEKLİNE GÖRE HAKLAR:

BAĞIMSIZ HAKLAR-BAĞLI HAKLAR  138

• Bağımsız haklar 138
• Bağlı haklar 139
  • Eşyaya bağlı haklar 140
  • Alacağa bağlı haklar 140
  • Sözleşmeye bağlı haklar 141
  • Bir topluluğa mensup olmaya bağlı haklar 141
• SAĞLADIKLARI YETKİNİN İÇERİĞİNE GÖRE HAKLAR:

YARARLANMA HAKLARI-DÜZENLEME HAKLARI          141

• Yararlanma hakları 141
• Düzenleme hakları 142
  • Genel olarak 142
  • Yenilik doğuran haklar 142
    • Kavram 142
    • Yenilik doğuran hakların çeşitleri 143
      • Kurucu yenilik doğuran haklar 144
      • Değiştirici yenilik doğuran haklar 146
      • Bozucu yenilik doğuran haklar 146
    • Yenilik doğuran hakların kullanılması 147
    • Yenilik doğuran hakların ortak özellikleri 148
      • Yenilik doğuran haklar kullanılmakla sona ererler 148
      • Yenilik doğuran haklar kullanıldıktan sonra, buna ilişkin işlem

geri alınamaz.     148

• Yenilik doğuran hakların kullanılması, kural olarak, şarta bağlanamaz. 150
• Yenilik doğuran hakların kullanılmasını sınırlayan süreler hak

düşürücü süredir 151

• Defi hakları 152

17. HAK SAHİBİ 153
18. HAKLARIN KAZANILMASI 154
    • HUKUKÎ OLAY 155
    • HUKUKÎ FİİL 156
    • HUKUKA UYGUN FİİLLER 157
      • İrade açıklamaları (irade açığa vurmaları) 157
        • Hukukî işlemler 157
        • Hukukî işlem benzeri fiiller 158
        • Maddî fiiller 158
      • Bilgi (tasavvur) açıklamaları 159
      • His açıklamaları 159
    • HUKUKÎ İŞLEM 160
      • Hukukî işlemin unsurları 160
        • İrade beyanı 161

• İrade beyanının tanımı ve unsurları 161
• İrade beyanının çeşitleri 163
  • Açık (sarih) irade beyanları-örtülü (zımnî) irade beyanları 163
  • Yöneltilmesi gerekli irade beyanları-yöneltilmesi gerekli olmayan

irade beyanları    166

• Doğrudan irade beyanları-dolaylı irade beyanları 166

• İrade beyanına hukukun uygun sonuç bağlaması 167

• Hukukî işlemlerin çeşitleri 167
  • Gerekli irade beyanı sayısı açısından: Tek (bir) taraflı hukukî

işlem-iki veya çok taraflı hukukî işlemler               167

• Tek (bir) taraflı hukukî işlemler 167
• İki veya çok taraflı hukukî işlemler 168
  • Sözleşme 168
    • Borç sözleşmeleri 168
    • Medenî Hukukun diğer alanlarına ilişkin sözleşmeler 169
  • Karar 170
• Sonuçlarına göre hukukî işlem çeşitleri 170
  • Hukukî işlemin sonuçlarını doğurduğu zamana göre: Sağlar arası

hukukî işlemler-Ölüme bağlı hukukî işlemler      170

• Hukukî işlemin sonuçlarını doğurduğu değere göre çeşitleri-

Kişi varlığına ilişkin hukukî işlemler- Malvarlığına ilişkin hukukî işlemler      171

• Kişi varlığına ilişkin hukukî işlemler 171
• Malvarlığına ilişkin hukukî işlemler 171
  • Borçlandırıcı işlem 171
  • Tasarruf işlemi 173
  • Kazandırıcı işlem 175
• Hukukî işlemin geçerlilik şartları 178
  • Bütün hukukî işlemlerde aranan geçerlilik şartları 179
    • Ehliyet 179
    • Hukukî işlem emredici hukuk kurallarına, genel ahlâka, kamu

düzenine, kişilik haklarına uygun olmalıdır         180

• Hukukî işlemin konusunun imkânsız olmaması gerekir 180
• Hukukî işlemin unsuru irade beyanı sağlıklı olmalıdır 180
• Hukukî işlem muvazaalı olmamalıdır 181

• Bazı hukukî işlemlerde aranan geçerlilik şartları 182
  • Hukukî işlemin geçerlilik şekline uyularak yapılması 182
  • Tasarruf işlemlerinde işlemi yapanın tasarruf yetkisinin bulunması 184
  • Sebebe bağlı tasarruf işlemlerinde geçerli bir hukukî sebebin varlığı 184
  • Tam iki taraflı (karşılıklı) sözleşmelerde aşırı yararlanma (gabin) bulunmaması 185
  • Genel işlem şartları içeren hukukî işlemlerde kanunun öngördüğü

sınırlara uyulması  185

• Hukukî işlemlerin geçersizliği 185

• Yokluk 186
• Kesin hükümsüzlük 187
  • Kavram 187
  • Kesin hükümsüzlük sebepleri 188
  • Tahvil 189
• İptal edilebilirlik 191
• Noksanlık 193
• Nisbî geçersizlik (Nisbî etkisizlik) 194
• Kısmî geçersizlik 195

• HAKLARIN KAZANILMASININ ŞEKİLLERİ 196
  • Aslen kazanma 196
  • Devren kazanma 196
  • Tesisen kazanma 198

19. HUKUKÎ İLİŞKİLERDE VE HAKLARIN KAZANILMASINDA

İYİNİYETİN ROLÜ             198

• İYİNİYET KAVRAMI 198
• İYİNİYETİN ROLÜ 199
  • Genel olarak 199
  • Hakların kazanılmasında iyiniyetin rolü 201
  • İyiniyetin arandığı zaman 204
• İYİNİYETİN İSPATI 205

20. HAKLARIN KULLANILMASINDA SINIRLAR: DÜRÜSTLÜK KURALINA UYMA ZORUNLULUĞU VE HAKKIN KÖTÜYE

KULLANILMASI YASAĞI 206

• GENEL OLARAK 206
• DÜRÜSTLÜK KURALI 208
  • Dürüstlük kuralının anlamı 208
  • Dürüstlük kuralının uygulama alanı 208
    • Kanun hükümlerinin uygulanmasında dürüstlük kuralının rolü 209
      • Kanun hükümlerinin yorumlanmasında 209
      • Kanuna karşı hilenin önlenmesinde 210
    • Hukukî işlemlerde, özellikle de sözleşmelerde dürüstlük kuralının

uygulanması             212

• Sözleşme yapma zorunluluğu 212
• Sözleşmenin müzakeresinde özenli ve dürüst davranma yükümlülüğü 213
• Tek taraflı hukukî işlemlerin yorumlanmasında ve özellikle de

sözleşmenin kurulmasında dürüstlük kuralının rolü            214

• Sözleşmenin yorumlanması ve tamamlanmasında dürüstlük kuralının rolü 215
• Sözleşmeden doğan borçların belirlenmesinde dürüstlük kuralının rolü 216
• Sözleşmede değişiklik yapılmasında veya sona erdirilmesinde

dürüstlük kuralının rolü        217

• HAKKIN KÖTÜYE KULLANILMASI YASAĞI 220
  • Hakkın kötüye kullanılması yasağının anlamı 220

• Hakkın kötüye kullanılması oluşturabilen durumlar 221
  • Hakkın kullanılmasında menfaatin bulunmaması 221
  • Hakkın kullanılmasındaki menfaatle, başkasının uğrayacağı zarar

arasında aşırı nispetsizlik bulunması       222

• Çelişkili davranışta bulunulması (Uyandırılan güvene aykırı

davranışta bulunma) 223

• Hakkın tanınmasındaki amaca aykırı kullanılması 224

• Hakkın kötüye kullanılmasının yaptırımı 224

• DÜRÜSTLÜK KURALI VE HAKKIN KÖTÜYE KULLANILMASI

YASAĞININ UYGULANMASININ ESASLARI       225

21. HAKLARIN KORUNMASI 226
    • TALEP 227
    • DÂVA 228
      • Dâva kavramı ve çeşitleri 228
      • Dâva karşısında dâvalının durumu 230
      • İddia ve savunmanın ispatı 232
        • İspat kavramı 232
        • İspat yükü 232
          • Genel kural 232
          • İstisnalar 233
            • Hayatın olağan akışına uygun olguların aksini ispat 233
            • Mâruf ve meşhur vakıaların ispatı 234
            • İspat yükünü kanunun özel olarak belirlediği hâller 234
            • Karineye dayanan ispat 235
            • Resmî sicil ve senetlere dayanan iddiaların ispatı 236
            • İkrar 237
          • CEBRÎ İCRA 238
          • HAK SAHİBİNİN HAKKINI KENDİSİNİN KORUMASI 239

22. HAKLARIN KAYBEDİLMESİ 240

KAVRAMLARA GÖRE ARAMA CETVELİ         243

MEVZUAT ARAMA CETVELİ 255

YARARLANILAN KAYNAKLAR          261