Deniz Yoluyla Eşya (Yük/Mal) Taşımalarında Taşıyanın Sorumluluk ve Sorumsuzluk Durumları

Mustafa ÖZEN

İÇİNDEKİLER

ÖNSÖZ. 5

İÇİNDEKİLER  7

KISALTMALAR . 15

GİRİŞ . 17

BİRİNCİ BÖLÜM

DENİZ HUKKUNDA TEMEL KAVRAMLAR, DENİZ YOLUYLA EŞYA (YÜK/MAL) TAŞIMA

TÜRLERİ, DENİZ YOLUYLA EŞYA (YÜK/MAL) TAŞIMA SÖZLEŞMESİ

TEMEL KAVRAMLAR 23

DENİZ TAŞIMACILIĞI TÜRLERİ 30

İç Taşımacılık . 30

Dış Taşımacılık . 30

Türkiye Limanlarına Uğrayarak Yapılan Geçiş (Transit) Taşımacılık 31

Yabancı Limanlar Arası Taşımacılık 31

Düzenli Hat Taşımacılığı 31

Düzensiz Hat Taşımacılığı 31

La Haye Kuralları (30/8/1921 ve 25/8/1924) 32

Visby Kuralları ve SDR (Special Drawing Right) Protokolü (Brüksel

Protokolleri (1968 ve 1979). 33

Hamburg Kuralları (31/3/1978). 35

Rotterdam Kuralları (2009) . 35

DENİZ YOLUYLA EŞYA (YÜK/MAL) TAŞIMA SÖZLEŞMESİ . 36

Sözleşme ile İlgili Emredici Hükümler 36

Eşya Taşıma Sözleşmesi ve Navlun Sözleşmesi İfadeleri Arasındaki

Anlam İlişkisi 37

Deniz Yoluyla Eşya Taşımacılığında Sözleşme Türleri 38

Çarter Sözleşmesi . 38

Kırkambar Sözleşmesi. 40

Asıl Taşıma Sözleşmesi . 41

Alt Taşıma Sözleşmesi. 41

Karma (Multimodel) Taşıma Sözleşmeleri 43

8 İçindekiler

Deniz Yoluyla Eşya/Yük/Mal Taşıma Sözleşmesinin Hukuki Niteliği 44

Deniz Yoluyla Eşya/Yük/Mal Taşıma Sözleşmesinin Sözleşmenin Konusu.44

Deniz Yoluyla Eşya/Yük/Mal Taşıma Sözleşmesinin Tanımı. 45

Deniz Yoluyla Eşya/Yük/Mal Taşıma Sözleşmesinin Sözleşmenin Şekli . 45

Sözleşmenin Süresi 46

İ. Deniz Yoluyla Eşya/Yük/Mal Taşıma Sözleşmesinin Unsurları. 46

Sözleşmenin Tarafları. 49

Taşıyan 49

Taşıyan ve Donatan Arasındaki İlişki 50

Taşıtan. 57

Taşıtan Dışında Kalan ve Fakat Taşıma ile Birebir İlgili Olan Kişiler

(Yük ile İlgili Kişiler) . 57

Sözleşmenin Taraflarının Hakları ve Yükümlülükleri 58

Taşıtanın Hakları ve Yükümlülükleri 58

Taşıtanın Hakları. 58

Taşıtanın Yükümlülükleri 60

(1) Taşınacak Eşya ile İlgili Yükümlülük . 60

(2) Ücret Ödeme Yükümlülüğü . 63

Taşıyanın Hakları ve Yükümlülükleri . 64

Taşıyanın Hakları 64

(1) Ücret (Navlun) İsteme Hakkı 64

(2) Hapis Hakkı  65

Taşıyanın Yükümlülükleri 65

(1) Eşyanın Taşınacağı Gemi Bakımından 65

(2) Taşınacak Eşya Bakımından . 70

(a) Taşınan Eşyanın Boşaltılmasında Özen Yükümlülüğü . 79

İKİNCİ BÖLÜM

TAŞIYANIN SORUMLULUK VE SORUMSUZLUK DURUMLARI

TAŞIYANIN SORUMLULUK DURUMLARI101

Taşıyanın Uluslararası Hukuk (Sözleşme Hükümleri) Kurallarına Göre

Sorumluluk Durumları 101

Taşıyanın Ulusal Hukuka Göre Sorumluluk Durumları ve Koşulları . 101

6098 Sayılı Türk Borçlar Kanunu Hükümlerine göre Taşıyanın

Sorumluluk Durumları. 102

İçindekiler 9

6102 Sayılı Ticaret Kanunu Hükümlerine göre Taşıyanın Kendi

Kusuru ve Sorumluluk Durumları . 108

Genel Olarak 108

Kanundan ve Sözleşmeden Kaynaklanan Yükümlülüklerin

Yerine Getirilmemesi veya Yükümlülüklere Aykırı Hareket

Edilmesi 114

(1) Geminin Başlangıçta Denize, Yüke ve Yola/Sefere

Elverişsizliği (TTK m. 1141) 116

(2) Geminin Yola Çıktıktan (Denize Açıldıktan) Sonra Denize,

Yola ve Yüke Elverişsiz Hale Gelmesi (TTK m. 1178/1) 127

(a) Eşyanın Yüklenmesi Aşamasında Yapılan Dikkatsizlik

ve Özensizlikler. 129

(b) Eşyanın İstiflenmesi Aşamasında Yapılan Dikkatsizlik

ve Özensizlikler. 131

(c) Eşyanın Taşınması (Taşınırken Muhafazasında)

Aşamasında Yapılan Dikkatsizlik ve Özensizlikler . 135

(d) Eşyanın Boşaltılması Aşamasında Yapılan Dikkatsizlik

ve Özensizlikler. 135

(3) Eşyanın Geç Teslim Edilmesi . 139

(4) Konişmentonun Yanlış Düzenlenmesinden Kaynaklanan

Sorumluluk 146

(5) Eşyanın İzinsiz Olarak Başka Bir Gemiye Yüklenmesi veya

Aktarılması  146

(6) Yükün İzinsiz Olarak Güvertede Taşınması 150

(7) Haklı Bir Sebep Olmaksızın Geminin Rotasından

(Güzergâhından/Sefer Yolundan) Sapılması . 152

Zarar Meydana Gelmesi. 156

Nedensellik Bağının Varlığı 162

Kusurun Varlığı. 166

Sorumluluğun Geçerli Olduğu Zaman Dilimi (Sorumluluğun

Başlangıcı ve Bitişi). 175

Fiili Taşıyanın Sorumluluğu. 177

Fiili Taşıyanın Sorumluluğunun Hukuki Niteliği 178

Fiili Taşıyanın Kusura Dayalı Sorumluluğu . 179

Taşıyanın Adamları ve Bu Kişilerin Kusurlu Hareketleri Sonucu Zarar

Meydana Gelmesi ve Bu Zararlardan Taşıyanın Sorumluluğu 179

Gemi Adamları . 179

10 İçindekiler

Taşıyanın Taşıma İşletmesinde Çalışan Kişiler (Taşıyanın

Adamları) 186

Kendisini Temsile Yetkili Kıldığı Kişiler ve Taşıma İşletmesinde

Çalışmasa Bile Navlun Sözleşmesinin İfasında Kullandığı Diğer

Kişiler 191

Taşıyanın, Muavin Şahsın (Yardımcı Kişinin) Kusurlu Fiillerinden

Sorumluluğu 194

Taşıtan ve Yükletenin Sorumluluğu. 198

Yükleyenin Sorumluluğu . 198

TAŞIYANIN SORUMLULUKTAN KURTULMA HÂLLERİ .199

Taşıyanın veya Adamlarının Kastının veya İhmalinin (Kusurunun)

Bulunmaması (TTK m. 1179/1)  199

Geminin Sevkine veya Başkaca Teknik Yönetimine İlişkin Bir Hareketten

Kaynaklanan Hasar/Zarar veya Ziya (TTK m. 1180/1)  199

Geminin Sevkindeki Kusurdan Kaynaklanan Zararlarda

Sorumsuzluk ve Sorumluluk Durumu 200

Yangın (TTK m. 1180/1) . 215

Tedbirli Bir Taşıyanın Göstereceği Dikkat ve Özen Yükümlülüğüne

Uyulmuş Olsaydı Yine Meydana Gelebilecekti Denilebilen Zararlar

(Kurtuluş Beyyinesi) . 220

Haklı Bir Sebep Nedeniyle Geminin Gideceği Yoldan

(Rotadan/Güzergâhtan) Sapma . 221

III. TAŞIYANIN KUSURSUZLUK HALLERİ VE UYGUN İLLİYET BAĞI

KARİNELERİNDEN YARARLANDIĞI HÂLLER (MUHTEMEL SORUMSUZLUK

DURUMLARI/SORUMSUZLUK KARİNESİ DOĞURAN HALLER).223

Genel Olarak 223

Denizin veya Geminin İşletilmesine Elverişli Diğer Suların Tehlike ve

Kazaları (TTK m. 1182/1-a) 224

Harp Olayları, Karışıklık ve Ayaklanmalar, Kamu Düşmanlarının

Hareketleri, Yetkili Makamların Emirleri veya Karantina

Sınırlamaları (TTK m. 1182/1-b)  229

Mahkemelerin El Koyma Kararları 239

Grev, Lokavt veya Diğer Çalışma Engelleri 239

Yükleten, Taşıtan ve Eşyanın Maliki ile Bunların Temsilcilerinin ve

Adamlarının Fiil veya İhmalleri 241

Hacim veya Tartı İtibarıyla Kendiliğinden Eksilme veya Eşyanın Gizli

Ayıpları ya da Eşyanın Kendisine Özgü Doğal Cins ve Niteliği . 245

Ambalajın Yetersizliği 247

İçindekiler 11

İşaretlerin (Markaların) Yetersizliği 248

Denizde Can veya Mal Kurtarma Faaliyetleri 249

TTK m. 1181 ve 1182’de Düzenlenmemiş Olan Sorumsuzluk Halleri 251

Mücbir Sebepler . 251

Taşıyanın Sorumluluktan Kurtulması Hâlleri ile Sorumluluk

Sınırlandırılmasına İlişkin Hükümlerin Navlun Sözleşmesine Konu Olan

Eşyanın Zıya, Hasar veya Geç Teslimi Yüzünden, Taşıyan Aleyhine

Açılacak Davalarda Uygulanabilmesi (TTK m. 1190) 254

SORUMSUZLUK SÖZLEŞMESİ, SORUMLULUĞU KISITLAYAN (DARALTAN)

SÖZLEŞME VE SORUMLULUĞUN KANUNİ SINIRLARI. 255

Genel Olarak 255

TTK’da Emredici Hüküm Bulunan ve Bu Nedenle Sorumsuzluk Kaydının

Geçerli Olmayacağı Durumlar (TTK m. 1243)  259

TTK m. 1243’te Düzenlenen Durumlar . 259

TTK m. 1243/1-a’da Düzenlenen Emredici Hükmün Kapsamına

Giren Durumlar 260

TTK m. 1243/1-b’de Düzenlenen Emredici Hükmün Kapsamına

Giren Durumlar 266

TTK m. 1243/1-c’de Düzenlenen Emredici Hükmün Kapsamına

Giren Durumlar 266

TTK m. 1243/2’de düzenlenen emredici hükümlerin kapsamına

giren durumlar. 267

TTK’da Emredici Hüküm Bulunmayan ve Bu Nedenle Sözleşmede

Sorumsuzluk Kaydının Geçerli Olduğu Durumlar (TTK m. 1244). 267

TTK m. 1244/1-a’da Düzenlene Durumlar 268

TTK m. 1244/1-b’de Düzenlenen Durumlar 270

TTK m. 1244/1-c’de Düzenlenen Durumlar 270

Taşıyanın Borçlarını ve Sorumluluğunu Genişleten veya Ağırlaştıran

Kayıt ve Şartlar (TTK m. 1243/4). 271

Taşıma Faaliyetinin Belirli Bir Kısmının Fiili Taşıyan Tarafından

Gerçekleştirildiği Durumlarda Sorumsuzluk Kaydı (TTK m. 1192/1). 273

TTK m. 1244, 1243/4 ve 1292/1 Dışında Kalıp Emredici Hüküm

İçermeyen Durumlarda Taşıyanın Sorumluluğunu Kaldıran veya

Daraltan Anlaşmalar . 273

Taşıyanın Sorumluluğunun Miktar Bakımından Kanun ile Sınırlanması

(TTK m. 1186)  278

Sorumluluğu Sınırlandırma Hakkının Kaybı . 295

12 İçindekiler

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

İDDİA VE İSPAT YÜKÜMLÜLÜĞÜ, HASAR, ZIYA BİLDİRİMİ ve TAZMİNAT

İDDİA VE İSPAT YÜKÜ/KÜLFETİ.297

Genel Olarak 297

Common Law Hukuk Sisteminde İspat 297

Türk Hukuk Sisteminde İspat 298

Taşıyanın İspat Yükümlülüğü Altında Olduğu Durumlar. 298

Yük ile İlgili Olan Kişilerin (Yükleten, Gönderen, Taşıtan ve

Gönderilen= Konişmentonun Haklı ve Yetkili Hamili) İspat

Yükümlülüğü Altında Olduğu Durumlar . 315

EŞYANIN/YÜKÜN/MALIN İNCELENMESİ (MUAYENESİ) VE HASAR VEYA

ZİYA BİLDİRİMİ (İHBARI).326

Eşyanın/Yükün/Malın Muayenesi (İncelenmesi/ İncelettirilmesi). 326

Hasar veya Zıya İhbarı 330

III. TAZMİNAT DAVASINDA TARAFLAR, TARAFLARIN TALEP VE HAKLARI,

TAZMİNAT İSTEMİ SÜRESİ VE TAZMİNATIN KAPSAMI.350

Davacı 350

Davalı . 352

Davacının Talebi ve Hakkı 353

Davacının Taşıyan Olmayan Donatana Karşı Talebi 353

Taşıyanın Talebi ve Hakkı. 355

Navlun Ödenmesini İstem Hakkı. 355

Zaman Üzerine Navlun 355

Navlun Kararlaştırılmamışsa . 355

Navlun Dışında Kalan Prim ve Giderler . 356

Eşyanın Navlun Yerine Bırakılması 356

Tazminat İstemi İçin Süre (Dava Açma Süresi). 356

Hak Düşürücü Süre 356

Hak Düşürücü Süre İtirazından Yararlanma Hakkının Kaybedilmesi . 359

Tazminatın Miktar/Değer Bakımından Kapsamı 360

Yükün/eşyanın Zıyaa Uğraması Durumunda Tazmin Şekli 364

Eşyanın Tamamının Zayi Olması . 364

Eşyanın Bir Kısmının Zayi Olması 364

Eşyanın Hasara Uğraması Durumunda Tazmin Şekli. 364

İçindekiler 13

Taşıyanın Sorumluluğunun Malvarlığı Bakımından Sınırı 365

Sözleşmenin Feshi Durumlarında Tazminat 368

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

DENİZ YOLUYLA EŞYA/YÜK/MAL TAŞIMA İLE İLGİLİ YARGITAY KARARLARI VE

ULUSLARASI SÖZLEŞME METİNLERİ

YARGITAY KARARLARI . 371

GEMİNİN SEFERE BAŞLANGICINDAKİ ELVERİŞSİZLİK (TTK m. 1141) 371

TAŞIYANIN ÖZEN YÜKÜMLÜLÜĞÜNE UYMAMASI (TTK m. 1178) . 394

TEKNİK KUSUR VE YANGIN (TTK M. 1180). 408

TAŞIYANIN KUSURSUZLUK VE UYGUN İLLİYET BAĞI KARİNELERİNDEN

YARARLANDIĞI HÂLLER (TTK M. 1182) 412

1924 LA HAYE (BAŞKA BİR ADLANDIRMAYA GÖRE BRÜKSEL) KURALLARI 421

III. HAMBURG KURALLARI (1978) 427

ROTTERDAM KURALLARI (2009). 433

KAYNAKÇA  445