^{6356 Sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu Çerçevesinde} İşçi Sendikalarının Tüzük Özerkliği

Dr. Öğr. Üyedi Duygu Çelebi Demir

İÇİNDEKİLER

ÖNSÖZ ....................................................................................................................................................7
İÇİNDEKİLER ................................................................................................................................... 11
KISALTMALAR ................................................................................................................................ 17
GİRİŞ ................................................................................................................................ 21

BİRİNCİ BÖLÜM

SENDİKALARIN KAVRAMSAL VE TARİHSEL ÇERÇEVESİ
I. SENDİKA KAVRAMI VE UNSURLARI .............................................................. 29
A. Sendika Kavramı........................................................................................................ 29
B. Sendikanın Unsurları............................................................................................... 37
1. Özel Hukuk Tüzel Kişiliği.............................................................................................. 37
2. Çalışanlar ve İşverenler Tarafından Kurulması .................................................. 39
3. Amaç Unsuru...................................................................................................................... 45
4. Serbestçe Kurulan Bir Tüzel Kişilik Olması .......................................................... 48
5. Sendikaların Bağımsız Kuruluşlar Olması ............................................................. 57
II. SENDİKALARIN TARİHSEL GELİŞİMİ............................................................. 62
A. Genel Olarak ................................................................................................................ 62
B. Almanya’da Sendikaların Tarihsel Gelişimi ............................................. 65
C. İngiltere’de Sendikaların Tarihsel Gelişimi ................................................... 71
D. Türk Hukukunda Sendikaların Tarihsel Gelişimi ....................................... 75
1. 1961 Anayasası Öncesi Dönem .................................................................................. 75
2. 1961 Anayasası Dönemi................................................................................................ 77
3. 1982 Anayasası Dönemi................................................................................................ 78
a. 2821 ve 2822 Sayılı Kanunlar.......................................................................... 78
b. 6356 Sayılı Kanun Dönemi................................................................................ 80
III. ULUSLARARASI BELGELERDE SENDİKA HAKKI ........................................ 83
A. İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi....................................................................... 84
B. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ...................................................................... 84
C. Avrupa Sosyal Şartı ve Gözden Geçirilmiş Avrupa Sosyal Şartı............ 86

12 İçindekiler
D. 87 Sayılı Sendika Özgürlüğü ve Sendikalaşma Hakkının
Korunması Sözleşmesi ............................................................................................92
E. 98 Sayılı Örgütlenme ve Toplu Pazarlık Hakkı Sözleşmesi.....................95
F. 151 Sayılı Kamu Hizmetinde Örgütlenme Hakkı ve İstihdam
Koşullarının Belirlenmesi Yöntemlerine İlişkin Sözleşme......................96

İKİNCİ BÖLÜM

SENDİKA TÜZÜĞÜ VE HUKUKİ ÇERÇEVESİ

I. TÜZÜK KAVRAMI VE HUKUKİ NİTELİĞİ ...................................................... 99
II. SENDİKA TÜZÜĞÜNÜN HAZIRLANMASI VE KABULÜ.............................105
III. SENDİKALARIN TÜZÜK DÜZENLEME HAKKI VE KAPSAMI ..................110
A. Sendikaların Tüzük Düzenleme Hakkı..........................................................110
B. Sendika Tüzüğünün İçeriği ve Kapsamı........................................................115
1. Genel Olarak .....................................................................................................................115
2. Sendikanın Adı, Merkezi ve Adresi .........................................................................122
3. Kuruluş ve Amaçlar.......................................................................................................123
a. Sendika Kurucuları .............................................................................................123
b. Sendikanın Amacı................................................................................................126
4. Sendikanın Faaliyet Göstereceği İşkolu................................................................129
a. İşkolu Kavramı ve Yasal Düzenleme ...........................................................129
b. İşkolunun Belirlenmesi.....................................................................................139
5. Üyelik Hükümleri ...........................................................................................................146
a. Genel Olarak ..........................................................................................................146
b. Sendika Üyeliğinin Kazanılmasına İlişkin Tüzük Hükümleri............148
i. Üyelik Başvurusu ......................................................................................148
ii. Üyeliğin Kabulü .........................................................................................152
iii. Sendika Üyeliğine Kabulde Yetkili Organ Kararı.........................158
(1) Belirli Süre İçinde Başvuruya Cevap Verilmesi................................ 161
(2) Haklı Nedenle Başvuru Reddi................................................................... 162
(a) Haklı Nedenler......................................................................................... 163
(i) Üyelik Başvurusunda Bulunan İşçi veya İşverenin
Başka Bir Sendikaya Üye Olması......................................... 163
(ii) Üyelik Başvurusunda Bulunan Çalışanın Üye
Olmak İstediği Sendikanın Kurulu Bulunduğu
İşkolunda Çalışmaması............................................................ 166
(iii) Üyelik Başvurusunda Bulunan Kişinin Sendikaya
Üye Olma Hakkının Bulunmaması...................................... 167
(iv) Sendika Tüzüğünde Öngörülen Koşullara Sahip
Olmama........................................................................................... 169

İçindekiler 13
(v) Sendikaya Zarar Verme ........................................................... 170
(b) Haklı Olmayan Nedenler....................................................................... 170
iv. Sendikaya Üye Olma Talebinin Sendikaca Kabul
Edilmemesine Karşı Koruma...........................................................171
c. Sendika Üyeliğinin Sona Ermesi ve Askıya Alınmasına İlişkin
Tüzük Hükümleri.................................................................................................174
i. Üyeliğin Kendiliğinden Sona Ermesi ................................................174
ii. Üyelikten Ayrılma.....................................................................................176
iii. Üyelikten Çıkarılma .................................................................................180
(1) Üyelikten Çıkarmanın Koşulları .............................................................. 180
(2) Üyelikten Çıkarmaya Yetkili Organ ve Çıkarma Kararına
Karşı Üyenin Korunması............................................................................. 184
iv. Üyeliğin Askıya Alınması.......................................................................188
6. Sendika Organları ..........................................................................................................190
a. Genel Kurul ............................................................................................................193
b. Yönetim Kurulu....................................................................................................202
c. Denetleme ve Disiplin Kurulu ........................................................................208
7. Temsilcilikler ve Şubeler ............................................................................................213
8. Mali Hükümler.................................................................................................................222
a. Gelir Kaynakları ...................................................................................................222
b. Giderler....................................................................................................................232
9. Denetim Usulleri.............................................................................................................235
10. Tüzüğün Değiştirilme Usulleri..................................................................................238
11. Sendikanın Sona Ermesi Hâlinde Malvarlığının Tasfiyesi ve Devrine
İlişkin Hükümler.............................................................................................................242
12. Sendikaların Faaliyetlerine İlişkin Düzenlemeler............................................244
13. İşyeri Sendika Temsilcisinin Belirlenmesine İlişkin Hükümler .................250

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

SENDİKA TÜZÜĞÜNÜN DÜZENLENMESİNDE
ÖZERKLİK VE SINIRLARI

I. SENDİKA TÜZÜK ÖZERKLİĞİNİN HUKUKİ TEMELİ OLARAK
DERNEK ÖZERKLİĞİ.........................................................................................255
A. Dernek Özerkliği Kavramı.................................................................................. 255
B. Alman Hukukunda Dernek Özerkliği............................................................. 259
1. Genel Olarak.....................................................................................................................259
2. Alman Hukukunda Dernek Özerkliğinin Kapsamı ...........................................261
C. Türk Hukukunda Dernek Özerkliği................................................................ 266

14 İçindekiler
II. SENDİKALARIN TÜZÜK ÖZERKLİĞİ.............................................................274
A. Sendikaların Tüzüklerini Serbestçe Düzenleme Hakkı ve Tüzük
Özerkliği......................................................................................................................274
B. Uluslararası Hukukta Sendikaların Tüzük Özerkliği...............................276
1. ILO Sözleşmeleri ve Denetim Organlarının Yaklaşımı....................................276
2. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi İçtihadı..........................................................282
a. AİHS’nin 11. Maddesi Kapsamında Sendika Özgürlüğünün
Genel Çerçevesi ....................................................................................................282
b. Sendikanın Kendi Tüzüğünü ve İç Düzenini Belirleme Hakkı ..........286
c. Sendika Üyeliği ile Bireysel Sendika Özgürlüğü Arasındaki Denge ......287
3. Karşılaştırmalı Hukukta Sendikaların Tüzük Özerkliği .................................289
a. Alman Hukukunda Sendikaların Tüzük Özerkliği .................................289
b. İngiliz Hukukunda Sendikaların Tüzük Özerkliği..................................294
c. Tüzük Özerkliğinin Açık Kanuni Güvenceye Bağlandığı Diğer
Hukuk Sistemleri .................................................................................................301
4. Türk Hukukunda Sendikaların Tüzük Özerkliği ...............................................306
III. TÜZÜK ÖZERKLİĞİNİN SINIRLARI ...............................................................311
A. Genel Olarak..............................................................................................................311
B. Sendikal Amaç..........................................................................................................314
C. Sendika Özgürlüğü .................................................................................................315
1. Sendika Özgürlüğü Kavramı......................................................................................315
2. Bireysel Sendika Özgürlüğü.......................................................................................320
a. Bireysel Sendika Özgürlüğü Kavramı .........................................................320
b. Bireysel Sendika Özgürlüğünün Türleri ....................................................323
i. Olumlu (Pozitif) Sendika Özgürlüğü.................................................323
ii. Olumsuz (Negatif) Sendika Özgürlüğü ............................................325
3. Kolektif Sendika Özgürlüğü .......................................................................................329
4. Sendika Tüzüğündeki Üyelik Hükümlerinin Sendika Özgürlüğü ile
Tüzük Özerkliği Çerçevesinde Değerlendirilmesi............................................333
a. Üyelik Koşullarına İlişkin Tüzük Hükümleri............................................333
b. Sendika Üyeliğinin Sona Ermesine İlişkin Tüzük Hükümleri ...........344
i. Sendika Üyeliğinden Ayrılmaya İlişkin Tüzük Hükümleri ......344
ii. Sendika Üyeliğinden Çıkarılmaya İlişkin Tüzük Hükümleri...348
c. Sendika Üyelerinin Hak ve Yükümlülüklerine İlişkin Tüzük
Hükümleri...............................................................................................................357
5. Sendika Tüzüğündeki Sendikal Faaliyete İlişkin Hükümlerin Sendika
Özgürlüğü ile Tüzük Özerkliği Çerçevesinde Değerlendirilmesi ...............363

İçindekiler 15
D. Sendika İçi Demokrasi ......................................................................................... 364
1. Sendika İçi Demokrasi Kavramı...............................................................................364
2. Sendika İçi Demokrasinin Tüzük Özerkliği Bakımından
Sınırlandırıcı İşlevi ........................................................................................................367
a. Sendika Tüzüklerinde Sendika Üyeliğine İlişkin Getirilen
Hükümlerin Sendika İçi Demokrasi Bağlamında
Değerlendirilmesi................................................................................................375
b. Sendika Tüzüklerinde Adaylık ve Seçimlere İlişkin Hükümlerin
Sendika İçi Demokrasi Bağlamında Değerlendirilmesi.......................378
c. Sendika Tüzüğünde Genel Kurulun Oluşumu, Delege Sistemi ve
Temsile İlişkin Hükümlerin Sendika İçi Demokrasi Bağlamında
Değerlendirilmesi................................................................................................384
d. Sendika Tüzüğünde Organlara İlişkin Getirilen Hükümlerin
Sendika İçi Demokrasi Bağlamında Değerlendirilmesi.......................396
e. Sendika Tüzüğünde Sendika Yönetiminin Belirlenmesi, İşleyişi
ve Denetimine İlişkin Getirilen Hükümlerin Sendika İçi
Demokrasi Bağlamında Değerlendirilmesi ..............................................405
f. Sendika Tüzüğünde Şube ve Bölge Şubelerine İlişkin Getirilen
Hükümlerin Sendika İçi Demokrasi Bağlamında
Değerlendirilmesi................................................................................................412
E. Sendika Tüzük Özerkliğinin Sınırı Olarak Cumhuriyetin Temel
Nitelikleri................................................................................................................... 418
1. Genel Olarak.....................................................................................................................418
2. Hukuk Devleti İlkesi......................................................................................................420
3. Sosyal Devlet İlkesi........................................................................................................425
4. Demokratik Devlet İlkesi ............................................................................................426
5. Laik Devlet İlkesi............................................................................................................428
6. Atatürk Milliyetçiliğine Bağlı Devlet İlkesi..........................................................429
7. Devletin Ülkesi ve Milletiyle Bölünmez Bütünlüğü ile Resmî Dil ..............431
IV. SENDİKA TÜZÜKLERİNİN YARGISAL DENETİMİ .....................................433
A. Alman Hukukunda Tüzüğün Yargısal Denetimi ....................................... 433
B. Türk Hukukunda Sendika Tüzüğünün Yargısal Denetimi ................... 439
1. Yargısal Denetimin Gerekliliği, Hukuki Dayanakları ve Sınırları...............439
2. Sendika Tüzüğünün Yargısal Denetim Yolları ve Hukuka
Aykırılığının Sonuçları .................................................................................................444
a. Kuruluş ve Tüzük Değişikliği Aşamasında Yargısal Denetim ...........444
b. Yürürlükteki Tüzük Hükümlerinin Yargısal Denetimi ........................449
c. Tüzük Hükümlerinin Hukuka Aykırılığının Sonuçları ve
Yaptırım...................................................................................................................453

16 İçindekiler
V. SENDİKA TÜZÜKLERİNİN İDARİ DENETİMİ..............................................457
A. Türk Hukukunda Sendika Tüzüklerinin İdari Denetimi........................457
B. AİHM İçtihadında Kuruluş ve Tescil Denetiminin Sınırları .................463
VI. TÜZÜK ÖZERKLİĞİ İLE KAMUSAL MÜDAHALELER
ARASINDAKİ DENGE ........................................................................................466
A. Kamusal Müdahalenin Hukuki Çerçevesi ve Ölçülülük .........................466
B. İdari ve Yargısal Müdahalelerin Sınırları.....................................................473
1. Düzenleyici ve İdari Müdahalelerin Sınırları......................................................474
2. Yargısal Müdahalelerin Sınırları..............................................................................476
a. Anayasa Mahkemesi’nin Tez-Koop-İş Sendikası ve Yalçın
Çalışkan Kararı .....................................................................................................478
b. AİHM’nin Vlahov/Hırvatistan Kararı ..........................................................480
c. Avrupa İnsan Hakları Komisyonunun Johansson/İsveç Kararı.......482
C. Hukuka Aykırılığın Sonuçları ve Müdahalede Son Çare İlkesi............483
SONUÇ ...........................................................................................................................487
KAYNAKÇA...................................................................................................................515