Milletlerarası Usul Hukuku

Prof. Dr. Hacı Can

Arş. Gör. Esra Öztürk

İÇİNDEKİLER

BEŞİNCİ BASIYA ÖNSÖZ  5

BİRİNCİ BASIYA ÖNSÖZ . 7

İÇİNDEKİLER 9

KISALTMALAR . 21

BİRİNCİ BÖLÜM

MİLLETLERARASI USUL HUKUKUNUN TEMELLERİ

MİLLETLERARASI USUL HUKUKUNUN GENEL ÇERÇEVESİ .31

Kavram 31

Yapısal İlkeler 32

Kapsam 34

Genel Olarak. 34

Kapsam Alanının Milletlerarası Boyutla Sınırlanması. 36

5718 Sayılı MÖHUK’un Düzenlemesi 37

MİLLETLERARASI USUL HUKUKUNDA ÜLKESELLİK PRENSİBİ 46

III. MİLLETLERARASI USUL HUKUKUNDA VASIFLANDIRMA.52

Kavram 52

Vasıflandırma Sorunu 55

Vasıflandırmada Esas Alınacak Hukuk ve Sonuçları 57

MİLLETLERARASI USUL HUKUKUNDA ATIF63

MİLLETLERARASI USUL HUKUKUNUN KAYNAKLARI .70

Millî Hukuk Kaynakları. 70

Genel Olarak. 70

27.11.2007 tarih ve 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul

Hukuku Hakkında Kanun  76

Genel Olarak 76

Genel Gerekçe . 76

Genel İçerik 82

Milletlerarası Hukuk Kaynakları 87

MİLLETLERARASI USUL HUKUKUNUN BAĞLANTILI OLDUĞU ALANLAR.90

Medenî Usul Hukuku. 90

Milletlerarası Özel Hukuk 91

10 İçindekiler

İKİNCİ BÖLÜM

MİLLETLERARASI YETKİ

GENEL HUSUSLAR 95

Usul Hukukunda “Yetki” Kavramı 95

YER İTİBARİYLE YETKİ .96

YER İTİBARİYLE YETKİLENDİRME SİSTEMLERİ.97

Milletlerarası Yetki Kavramı.98

İçeriği.98

Diğer Kavramlardan Sınırlandırma 110

Yargı Yetkisi 111

Ülke İçi Yetki.114

Milletlerarası Yetki Kurallarının Niteliği .116

Milletlerarası Yetki ve Uygulanacak Hukukun Karşılıklı Etkileşimi .117

Teorik Temeller119

Karşılaştırmalı Hukuk Sistemlerinde Milletlerarası Yetki: Anglo-

Amerikan ve Kara Avrupası Hukuk Sistemleri122

İ. Anglo Amerikan Hukuk Sistemlerinde Milletlerarası Yetki Bağlamında

Ortaya Çıkan Özel Durumlar 123

Mahkeme Tercihi/Seçimi 123

Elverişsiz Mahkeme.125

Başka Bir Yerde Dava Açılmaması Tedbiri.127

Milletlerarası Yetkinin Belirlenmesi.129

Önemi129

Yetkilendirme Temelleri130

Yetkilendirme Esasları: Yetki Bağlama Noktaları (Menfaatleri) .133

Milletlerarası Yetkinin Bulunma Anı135

Milletlerarası Yetki İhtilafları .135

Yabancı unsurlu Uyuşmazlıkların Görüldüğü Mahkemeye İlişkin Yarar

ve Sâkıncalar 139

TÜRK MAHKEMELERİNİN MİLLETLERARASI YETKİ SİSTEMİ.141

Hukukî Temeller.141

MÖHUK’un Yetki Kurallarının Birbiriyle İlişkisi.148

Değerlendirme.158

Yeni Düzenleme Önerisi.160

Önerilen Metin160

Öneri Gerekçesi.161

1. Fıkra: Milletlerarası Yetki161

İçindekiler 11

2. Fıkra: Milletlerarası Yargılama . 162

Genel Milletlerarası Yetki Düzenlemesi 162

Genel Olarak. 162

MÖHUK’ta Özel Olarak Düzenlenen Yetki Kuralları 166

Türklerin Kişi Hâllerine İlişkin Davalar 172

Genel Açıklamalar 173

Maddenin Uygulanma Koşulları 177

(1) Genel Olarak . 177

(2) Yabancılık Unsuru . 178

(3) Davanın Türklerin Kişi Hâllerine İlişkin Olarak Açılması  182

(a) Davanın Türk Vatandaşları ile İlgili Olması . 182

(b) Davanın Kişi Hâllerine İlişkin Olması  185

(4) Davanın Yabancı Ülke Mahkemesinde Açılmamış Olması

veya Açılamamış Olması . 188

Maddenin Hukukî Sonucu: Milletlerarası Yetkili

Mahkemelerin Tayini. 200

Öneri 204

Yabancıların Kişi Hâllerine İlişkin Bazı Davalar . 205

Miras Davaları 207

İş Sözleşmesi ve İş İlişkisi Davaları 209

Tüketici Sözleşmesine İlişkin Davalar . 216

Sigorta Sözleşmesine İlişkin Davalar. 219

Tanıma-Tenfiz Davaları. 223

Yargı Yeri Anlaşması 223

Genel Olarak. 223

Hukukî Uyuşmazlıkların Yabancı Mahkemeler Önünde Görülmesi 226

Genel Hukukî Çerçeve 226

Hukukî Uyuşmazlığın Yabancı Devlet Mahkemelerinde

Görülmesine İlişkin Anlaşmanın Usulî Koşulları. 229

(1) Uyuşmazlığın Yabancılık Unsuru İçermesi. 231

(2) Uyuşmazlığın Borç İlişkilerinden Kaynaklanması  231

(3) Yer İtibariyle Yetkinin Münhasır Yetki Esasına Göre Tayin

Edilmemiş Olması . 231

(4) Uyuşmazlığın ve Yetkili Kılınan Mahkemenin Belirli veya

Belirlenebilir Olması 241

Yetki Anlaşmasının Şekli ve İspatı 244

Anlaşmanın Sonuçları 254

12 İçindekiler

Türk Mahkemelerinin Yetkili Kılınması259

Genel Çerçeve 259

Değerlendirme .261

Öneri .264

Milletlerarası Yetkisizlik İtirazı .265

İ. Milletlerarası Tahkim İtirazı .269

Yabancı Arabuluculuk İtirazı 275

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

MİLLETLERARASI ÖZEL HUKUK YARGILAMASINA İLİŞKİN HUSUSLAR

GİRİŞ AÇIKLAMALARI .277

YABANCI TEMİNATI277

Genel Olarak .277

Yabancıların Teminat Göstermesi Zorunluluğunun Uygulanma

Esasları 278

Yabancıların Teminat Gösterme Zorunluluğundan İstisna Durumları .282

Genel Olarak .282

Karşılıklılık .283

Teminat Gerektirmeyen Hâller .285

Durumları Özellik Arz Eden Yabancılar286

Vatansızlar286

Milletlerarası Koruma Statüsü Sahibi Yabancılar .287

Geçici Korumadan Yararlananlar288

Mavi Kartlı Yabancılar.288

III. YABANCI DEVLETİN YARGI MUAFİYETİ290

MİLLETLERARASI DERDESTLİK 290

Paralel Yargılamalar Sorununun Çözümü Olarak Milletlerarası

Derdestlik İtirazı.291

Yabancı Derdestlik İtirazı .293

Genel Olarak .293

Diğer Hukuk Sistemlerinde Yabancı Derdestlik İtirazı .293

Türk Milletlerarası Usul Hukukunda Yabancı Derdestlik İtirazı .295

Hukukî Çerçeve.295

Yargıtayın Yaklaşımı296

Öğreti .297

Değerlendirme .300

Milletlerarası Tahkim Derdestliği İtirazı.307

İçindekiler 13

BEKLETİCİ MESELE . 308

GEÇİCİ HUKUKÎ KORUMA TEDBİRLERİ. 312

VII. MİLLETLERARASI İSPAT 317

İspat Kavramı 317

İspata Uygulanacak Hukuk 318

Genel Olarak. 318

İspat Usulü ve Vasıtaları . 318

İspat Yükü 320

Hukukî İşlemlerin İspatı. 322

Genel Olarak. 322

Yurtdışında Yapılan Hukukî İşlemlerin İspatı 323

Yurtdışında Bulunan Deliller . 324

Yabancı Belgeler 332

Yurt Dışında Bulunan Delillerin Temini Usulleri 340

VIII. MİLLETLERARASI ADLÎ YARDIM  341

Genel Olarak . 341

Milletlerarası Adlî Yardım Yoluyla Delil Temini . 346

18 Mart 1970 Tarihli Hukukî ve Ticari Konularda Yabancı Ülkelerde

Delil Sağlanması Hakkında Lahey Sözleşmesi 349

Kapsam. 349

Milletlerarası Adlî Yardımın Kapsamı . 351

Milletlerarası Adlî Yardımlaşmada Yetkili Makam (Merkezi

Makam)  351

Milletlerarası Adlî Yardım Talebinin İçeriği. 351

Milletlerarası Adlî Yardım Talebi Evrakının Hazırlanacağı Dil . 352

Milletlerarası Adlî Yardım Talebinin Sözleşme Hükümlerine Uygun

Olmadığı Bildirimi ve Yetkili Makama İletme . 353

Milletlerarası Adlî Yardım Talebinin Yerine Getirilmesi 353

Milletlerarası Adlî Yardım Usulünde İfade Vermekten Kaçınma 354

Milletlerarası Adlî Yardım Talebinin Reddedilmesi 355

Milletlerarası Adlî Yardım Talebinin Yerine Getirildiğinin

Bildirilmesi ve Masraflar. 355

Yabancı Ülkede Diplomatik Memurlar, Konsoloslar ve Özel Memurlar

Aracılığıyla Delil Temini Usulü. 356

MİLLETLERARASI TEBLİGAT 359

Hukukî Temeller 360

Milletlerarası Sözleşmeler Çerçevesinde Yurt Dışına Yapılan Tebligat 361

14 İçindekiler

Genel Olarak .361

15 Aralık 1965 Tarihli Hukukî ve Ticari Konularda Hukukî veya

Ticari Konularda Adli ve Gayri Adli Belgelerin Yurtdışında

Tebliğine Dair Lahey Sözleşmesine Göre Milletlerarası Tebligat 362

İç Hukuk Düzenlemelerine Göre Yurtdışına Tebligat .375

Yurtdışına Genel Tebligat Usulü375

Yabancı Devlette Bulunan Türk Vatandaşlarına Tebligat Usulü 375

Türk Mahkemelerinde Yabancı Devlet Aleyhine Açılan Davalarda

Tebligat 378

Ülkemizde Bulunan Yabancı Devlet Diplomatik ve Konsüler

Temsilciliklerine Tebligat ve Onlardan Gelen Evrakların Tebliği379

Yabancı Devletlerden Gelen Tebligat Talepleri380

YABANCI HUKUKUN TÜRK MAHKEMELERİNCE UYGULANMASI .381

Yabancı Ülke Hukukunun Muhtevasının Belirlenmesi ve Uygulanması.381

Yabancı Ülke Hukukunun Kapsamı381

Yabancı Ülke Hukukunun Maddî Olaya Uygulanması .382

Yabancı Ülke Hukukunun Uygulanması Sorunları 382

Yabancı Ülke Hukukunun Uygulanma Şekli383

Türk Milletlerarası Kanunlar İhtilâfı Hukuku Sistemi385

(1) Hukukî Çerçeve385

(2) Yargılamada Yabancı Hukukun Maddî Olaya Uygulanacak

Hükümlerinin Tespiti .393

(a) Araştırma Yapma Zorunluluğu 393

(b) Yabancı Ülke Hukukunun İçeriğini Tespit Yolları.395

(c) Yabancı Ülke Hukukunun İçeriğinin Tespit

Edilememesi .396

(d) Yabancı Ülke Hukukunun Yanlış Bir Şekilde

Uygulanması .398

(3) Yabancı Ülke Hukukunun Uygulanmasında Geçici Hukukî

Koruma 399

(4) Yapıya Uygun Yetki 400

(5) Bölgesel Hukukların Uygulanması .401

Devletlerin Yıkılması ve Birleşmesi.402

Yurtdışı Bağlantılı Olaylarda Yabancı Hukukun Uygulanmasına

İlişkin Özel Durumlar 404

(1) Genel Olarak404

(2) Dönüştürme.405

(a) Statü Değişikliği Durumlarında Dönüştürme 405

İçindekiler 15

(b) Dönüştürmenin Diğer Durumları . 407

(3) Yanlış Hukuk Altında Hareket Etme  407

(4) İkame  409

(a) Kavram . 409

(b) Sınırlandırma 410

(c) İkamenin Koşulları 412

(i) İkamenin Kabul Edilebilirliği  412

(ii) Yabancı Hukuk Müessesesinin Eş Değerliliği . 413

(iii) İkame Edilebilirliğin Bulunmamasının Hukukî

Sonuçları 415

(5) Uyumlaştırma . 416

(a) Kavram . 416

(b) Maddî Olaya Uygulanacak Ülke Hukukları Arasında

Uyumsuzlukların Bulunması. 416

(c) Uyumlaştırma Yöntemleri  418

(6) Yetkili Olmayan Hukukun Dikkate Alınması 418

Yetkili Yabancı Hukuku Maddî Olaya Uygulanmasından Kaçınma

Hâlleri 419

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

YABANCI MAHKEME KARARLARININ TANINMASI VE TENFİZİ

MAHKEME KARARLARININ ÜLKE DIŞI ETKİLERİ . 421

Genel Olarak . 421

TANIMA-TENFİZ KURUMU . 428

Genel Olarak . 428

Tanıma 430

Tenfiz. 435

III. TÜRK HUKUKUNDA YABANCI ÜLKE MAHKEMESİ KARARLARININ

TANINMASI VE TENFİZİ  441

Hukukî Çerçeve . 441

Genel Olarak. 441

5718 sayılı MÖHUK’un Düzenleme Çerçevesi 443

Tanıma ve Tenfiz Koşulları 445

Genel Olarak. 445

Tanıma ve Tenfizin Ön Koşulları . 453

Kararın Yabancı Karar Olması 454

Kararın Mahkemeden Verilmiş Olması 456

Kararın İlam Niteliğinde Olması. 461

16 İçindekiler

Kararın Özel Hukuk Davalarına İlişkin Olarak Verilmiş Olması .463

Kararın Kesinleşmiş Olması 465

Asli Koşullar.468

Karşılıklılık Koşulu .469

Münhasır Yetki ve Aşırı Yetki İhlallerinin Bulunmaması .473

(1) Genel Olarak473

(2) Münhasır Yetki İhlalinin Bulunmaması 473

(3) Aşırı Yetki İhlalinin Bulunmaması 493

Hükmün Kamu Düzenine Açıkça Aykırı Olmaması494

Davalının Savunma Hakkına Uyulmamış Olması 500

Diğer Engel Sebeplerin Bulunmaması Koşulu .507

Genel Olarak.507

Yabancı Mahkeme İlâmının Kısmen veya Tamamen Yerine

Getirilmiş Olması 508

Yabancı Mahkeme İlamının Yerine Getirilmesine Engel Bir

Sebebin Ortaya Çıkmış Olması .508

Değerlendirme 512

Tanıma ve Tenfiz Usulü521

Genel Olarak .521

Görevli ve Yetkili Mahkeme 522

Taraflar525

Tanıma ve Tenfiz Başvurusu530

Tanıma ve Tenfiz Başvurusu Harcı 532

Teminat .532

Yargılama Usulü 533

İtirazlar 536

İspat 538

Tanıma-Tenfiz Kararı 538

Kanun Yolları .539

Yabancı Mahkeme Kararlarının Etkileri540

Yabancı Mahkeme Kararlarının İcrası 550

BEŞİNCİ BÖLÜM

MİLLETLERARASI TAHKİM, ARABULUCULUK VE İCRA

MİLLETLERARASI ALANDA HUKUKİ UYUŞMAZLIKLARIN ÇÖZÜM YOLLARI

VE İCRA .555

Genel Olarak 555

Uyuşmazlıkların Çözüm Yolları.555

Cebri İcra560

İçindekiler 17

MİLLETLERARASI TAHKİM 561

Tahkim Kurumu. 561

Milletlerarası Tahkime İlişkin Düzenlemeler (Hukukî Kaynaklar) 566

Genel Olarak. 566

Milletlerarası Düzenlemeler. 567

1923 Tarihli Cenevre Protokolü. 569

1927 Tarihli Cenevre Sözleşmesi . 570

Yabancı Hakem Kararlarının Tanınması ve İcrası Hakkındaki

Birleşmiş Milletler Sözleşmesi . 570

Milletlerarası Ticarî Tahkime Dair Avrupa Konseyi Sözleşmesi . 572

Devletler ile Diğer Devlet Uyrukluları Arasındaki Yatırım

Uyuşmazlıklarının Çözümlenmesi Hakkında Sözleşme  574

UNCITRAL Milletlerarası Tahkim Model Kanunu . 575

Avrupa Birliği Düzenlemeleri . 577

Millî Düzenlemeler . 578

Genel Olarak 578

Milletlerarası Tahkim Kanunu 581

Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun . 584

Hukuk Muhakemeleri Kanunu. 584

Tahkim Kurumları Düzenlemeleri. 585

Mercii Takdiri . 587

Tahkim Süreci 588

Tahkim Başvurusu 588

Tahkim Yargılaması. 590

Hakem Kararları 593

Genel Olarak. 593

Türk Hakem Kararı - Yabancı Hakem Kararı Ayrımı 594

Hakem Kararlarına Karşı Hukukî Başvuru Yolları 597

Yabancı Hakem Kararlarının Tanınması ve Tenfizi 599

Hukukî Temeller . 599

MÖHUK Hükümleri Uyarınca Yabancı Hakem Kararlarının

Türkiye’de Tenfizi ve Tanınması . 601

Düzenleme Çerçevesi 601

Yabancı Hakem Kararlarının Tanıma-Tenfiz Koşulları 601

Yabancı Hakem Kararlarının Tanıma-Tenfizinin Ret Sebepleri 602

(1) Genel Olarak . 602

(2) Red Sebepleri 603

18 İçindekiler

(a) Tahkim Anlaşmasının Bulunmaması .603

(b) Hakem Kararının Genel Ahlâka veya Kamu Düzenine

Aykırı Olması.605

(c) Uyuşmazlığın Türk Kanunlarına Göre Tahkim Yoluyla

Çözümlenmesinin Caiz Olmaması.606

(d) Hakemler Önünde Usulüne Göre Temsil Edilmeme

Durumlarında Yapılan İşlemlerin Sonradan Açıkça

Kabul Edilmemesi606

(e) Hakem Seçiminden Usulen Haberdar Edilmeme veya

İddia ve Savunma İmkânından Yoksun Bırakılma .607

(f) Tahkim Anlaşmasının Hükümsüz Olması 607

(g) Hakemlerin Seçiminin veya Uygulanan Usulün

Tarafların Anlaşmasına veya Bunun Bulunmaması

Durumunda Hukuka Aykırı Olması607

(ğ) Hakem Kararının Yetki Aşımı: Belirlenen Husus ve

Sınırların Aşılması608

(h) Hakem Kararının Kesinleşmemiş, İcra Kabiliyeti veya

Bağlayıcılık Kazanmamış veya İptal Edilmiş Olması 608

Tanıma ve Tenfiz Usulü 609

(1) Görevli ve Yetkili Mahkeme.609

(2) İnceleme 611

(a) Başvuru .611

(b) Yargılama Usulü 613

New York Sözleşmesi Uyarınca Yabancı Hakem Kararlarının

Tanınması ve Tenfizi614

Genel Çerçeve 614

Sözleşmenin Genel İçeriği 617

Sözleşmenin Uygulanma Alanı .619

Tanıma ve Tenfiz Koşulları627

(1) Ön Koşul Olarak Yabancı Hakem Kararı veya Milli

Sayılmayan Hakem Kararı627

(2) Asli Koşullar .631

(a) Genel Olarak .631

(b) Davalı Tarafından İspatlanması Gereken Ret

Nedenleri 633

(i) Tarafın Ehliyetsizliği633

(ii) Tahkim Anlaşmasının Geçersiz Olması.634

(iii) Hakem Kararının Yetki Aşımı: Çerçevelenen

Konuların ve Sınırların Aşılması638

İçindekiler 19

(iv) Hakem Kararının Henüz Mecburi/Bağlayıcı

Olmaması  638

(v) Hakem Kararının Menşe Ülkede İptali veya

Hükmünün İcrasının Geri Bırakılması  640

(c) Mahkeme Tarafından Re’sen Dikkate Alınan Ret

Sebepleri  643

(i) Uyuşmazlık Konusunun Hakemlik Yolu ile

Çözümlenmeye Elverişli Olmaması . 643

(ii) Kamu Düzenine Aykırılık 645

Ret Nedenlerinin Hükmünü Kaybetmesi . 651

Tanıma ve Tenfiz Usulü 653

Diğer Milletlerarası Sözleşmeler Uyarınca Yabancı Hakem

Kararlarının Tanınması ve Tenfizi . 660

Yabancı Hakem Kararlarının Etkileri 663

III. MİLLETLERARASI ARABULUCULUK . 665

MİLLETLERARASI İCRA HUKUKU . 669

KAYNAKÇA  673