İdari Yargılama Hukuku

Prof. Dr. Ender Ethem Atay

İçindekiler

Dördüncü Baskıya Önsöz 

VII

Önsöz 

IX

Kısaltmalar 

XIX

Birinci Bölüm

İDARENİN DENETLENMESİ VE YARGISAL DENETİM

1. YARGI İŞLEVİ, İDARİ YARGI VE TÜRK İDARİ YARGISI 

1

1. İdarenin Denetlenmesi ve İdarenin Yargısal Denetimi 

1

1. Genel Olarak İdarenin Denetlenmesi 

1

2. İdarenin Yargı Dışı Denetimi 

7

1. İdarenin İç Denetimi 

10

1. İdarenin Dış Denetimi 

13

3. İdarenin Yargısal Denetimi, Yargının Bağımsızlığı ve Tarafsızlığı 

19

1. Genel Olarak İdarenin Yargısal Denetimi 

20

1. Yargının Bağımsızlığı ve Tarafsızlığı İlkesi 

22

b1. Hâkimin Çekinmesi ve Hâkimin Reddi 

32

b1a. Hâkimin Çekinmesi (Hâkimin Davaya Bakmasının Yasak Olması) 

34

b1b. Hâkimin Reddi 

37

b2. Çekilme ve Reddin Karara Bağlanması 

43

1. İdari Yargıya İlişkin Genel Bilgiler 

46

1. Türkiye’de İdari Yargı Teşkilatının Yapısı ve İşleyişinin Tarihsel Gelişimi 

52

1. Türk İdari Yargısının Genel Özellikleri 

55

1. İdari Yargılama Hukukunun Özellikleri 

59

1. İdari Yargıda Geçerli Olan Anayasal Yargılama İlkeleri 

63

1. Usul Ekonomisi İlkesi 

63

1. Adil Yargılanma Hakkı 

66

1. Aleni Yargılama ve Gerekçe İlkesi 

70

2. İdari Yargılama Usulü Kanunu’nda Öngörüler İlkeler 

75

1. Yazılılık ve Evrak (Belge/Doküman) Üzerinde İnceleme İlkesi 

75

1. Delil Serbestîsi İlkesi 

77

1. Re’sen İnceleme (Kendiliğinden Araştırma/Tetkik) İlkesi 

84

1. Yerindelik Denetimi Yapılamaması İlkesi 

94

1. Hukuk Muhakemesi Kanunu’na Yapılan Atıfların İdari Yargının Bünyesine Uygunluğu Ölçüde Uygulanması İlkesi 

98

1. Taleple Bağlılık İlkesi 

103

3. İçtihadın Öngördüğü İlke: Usuli Kazanılmış (Müktesep) Hak İlkesi 

106

4. İdari Yargılama Usulü İlkeleri ve Delil Tespiti 

110

1. İDARİ YARGININ GÖREV ALANI VE DENETİM SINIRI 

115

1. İdari Yargının Görev Alanına Giren ve Görev Alanı Dışında Kalan Konular 

115

1. İdari Yargının Görev Alanının Belirlenmesinde Kullanılan Ölçütler 

129

1. Kamu Gücü Ölçütü 

129

2. Kamu Hizmeti Ölçütü 

129

3. Karma Ölçüt 

130

1. İdari Yargının Denetiminin Sınırı 

131

1. Genel Olarak 

131

2. Yasama Kısıntısı 

133

3. Yargı Yetkisinin Kullanılmasına Getirilen Sınırlamalar 

135

1. Genel Olarak 

135

125. Anayasa’nın 125. Maddesi Düzenlemesinin Anlam ve Kapsamı 

138

İkinci Bölüm

TÜRK HUKUKUNDA YARGI KOLLARI VE İDARİ YARGI

1. GENEL AÇIKLAMALAR 

149

1. ANAYASA YARGISI: ANAYASA MAHKEMESİ 

151

1. Anayasa Mahkemesi’nin Oluşumu 

153

1. Anayasa Mahkemesi’nin Görev ve Yetkileri 

153

1. Temel Görev ve Yetkisi: Bazı Normların Anayasaya Uygunluğunun Denetlenmesi (Denetim Yolları) 

154

1. Soyut Norm Denetimi (İptal Davası, Dava Yolu) 

154

1. Somut Norm Denetimi (İtiraz Davası, Def’i Yolu) 

155

1. Bireysel Başvuru Yolu (Anayasa Şikâyeti) 

156

c1. Bireysel Başvurunun Koşulları 

157

c2. Bireysel Başvuru Üzerine Verilen Kararın Sonuçları 

158

2. Anayasa Mahkemesi Kararları 

158

1. Anayasa Mahkemesi’nin İçyapısı ve Çalışma Düzeni 

160

III. ADLİ YARGI 

160

1. Adli Yargıda İlk Derece Mahkemeleri 

161

1. Hukuk Mahkemeleri ve Türleri 

161

2. Ceza Mahkemeleri ve Türleri 

163

1. Ara Derece (İstinaf) Mahkemeleri: Bölge Adliye Mahkemeleri 

164

1. Üst Derece (Temyiz) Mahkemesi: Yargıtay 

165

1. Hukuk Usulünde Temyiz Yolu 

168

2. Ceza Usulünde Temyiz Yolu 

168

1. İDARİ YARGI 

169

1. İlk Derece Mahkemeleri 

169

1. İdare Mahkemeleri 

170

2. Vergi Mahkemeleri 

171

1. Bölge İdare Mahkemeleri (İstinaf Mahkemeleri) 

172

1. Genel Olarak 

172

2. Bölge İdare Mahkemeleri ve Dairelerinin Görevleri 

174

3. Bölge İdare Mahkemesi Başkanlar Kurulu 

176

4. Bölge İdare Mahkemeleri, İdare Mahkemeleri ve Vergi Mahkemelerine İlişkin Çeşitli Hükümler 

177

1. İdari Yargı Düzeninin Üst Derece Mahkemesi (Yüksek Mahkemesi): Danıştay 

178

1. Tarihi 

178

2. Oluşumu 

183

1. Danıştay Üyelerinin Nitelikleri ve Görevleri 

184

1. Danıştay Üyelerinin Seçimi 

184

1. Danıştay Meslek Mensuplarının Görevleri ve Görevinin Sona Ermesi 

185

1. Danıştay’ın Yardımcı Görevlileri: Tetkik Hâkimleri ve Savcılar 

187

1. Danıştay’ın Karar Organları 

188

3. Danıştay’ın İlk Derece Mahkemesi Olarak Baktığı Davalar 

195

1. UYUŞMAZLIK YARGISI: ADLİ VE İDARİ YARGI KOLLARI ARASINDAKİ GÖREV VE HÜKÜM UYUŞMAZLIKLARININ ÇÖZÜMÜ 

198

1. Genel Olarak 

198

1. Uyuşmazlık Mahkemesi’nin Yetkileri 

199

1. Görev Uyuşmazlığı 

199

1. Olumlu Görev Uyuşmazlığı 

199

1. Olumsuz Görev Uyuşmazlığı 

200

2. Hüküm Uyuşmazlığı 

201

1. Uyuşmazlık Çıkarılamayacak Durumlar ve Uyuşmazlık Mahkemesi Kararlarının Sonuçları 

202

1. SEÇİM YARGISI: YÜKSEK SEÇİM KURULU 

203

1. Kuruluşu 

203

1. Görev ve Yetkileri 

204

1. Mahkeme Niteliği 

205

VII. HESAP YARGISI: SAYIŞTAY 

206

1. Kuruluşu, Yapısı ve İşleyişi 

206

1. Görev ve Yetkileri 

211

1. Sayıştay’ın Yargısal Görevlerini Yerine Getirme Usulü 

212

1. Ön İnceleme (Denetim ve Raporlama) Aşaması 

213

2. Yargılama Aşaması 

214

3. Kanun Yolları Aşaması 

216

1. Temyiz 

216

1. Yargılamanın İadesi 

217

1. Karar Düzeltilmesi 

218

4. Hesap Yargılamasına İlişkin Diğer Hususlar 

218

Üçüncü Bölüm

İDARİ YARGILAMA USULÜNDE DAVA TÜRLERİ

1. İPTAL DAVASI VE YÜRÜTMENİN DURDURULMASI KARARI 

232

1. İptal Davası Tanımı ve Özellikleri 

232

1. İptal Davasının Ön Koşulları 

249

1. İptal Davasında Göreve İlişkin Koşullar 

249

2. Bağlantılı Davalar 

252

3. İptal Davasında Yetkiye İlişkin Koşullar 

257

1. Genel Yetki Kuralı 

257

1. Özel Yetki Kuralları 

259

b1. Kamu Görevlilerine İlişkin Özel Yetki Kuralları 

259

b2. Taşınmaz Mallara İlişkin Özel Yetki Kuralları 

260

b3. Taşınır Mallara İlişkin Özel Yetki Kuralları 

261

4. İptal Davasında Süreye İlişkin Koşullar 

261

5. İptal Davasının Konusuna İlişkin Koşullar 

274

6. İptal Davasının Davacıya İlişkin Koşulları 

276

7. İptal Davasının Davalıya İlişkin Koşulları 

292

8. İptal Davasının Biçimine (Şekline) İlişkin Koşullar 

294

9. İptal Davasının Esasına İlişkin Koşullar 

295

1. İptal Davasının Sonuçları 

295

1. İptal Davasının Reddedilmesinin Sonuçları 

295

2. İptal Kararı Verilmesinin Sonuçları 

297

1. İptal Davasının Esasın İncelenmesi 

302

1. İdari İşlemlerin Tanımı ve Özellikleri 

302

1. Tanım 

306

1. İdari İşlemlerin Özellikleri 

308

b1. İdari İşlemler Kural Olarak İdari Makamlar Tarafından Kamu Gücüne Dayanılarak Yapılır 

309

b2. İdari İşlemler Tek Yanlı İrade Açıklamasıdır 

310

b3. İdari İşlemler İcrailik (Etkili Karar Olma, Lazimul İcra) Niteliğini Taşır ve Re’sen İcra Edilebilir 

310

b4. İdari İşlemler Hukuka Uygunluk Karinesinden Yararlanır ve Yargısal Denetime Tabidir 

316

2. İdari İşlemin Unsurları 

317

1. Yetki Unsuru 

317

a1. Yetki Çeşitleri 

319

a1a. Kişi Yönünden Yetki 

319

a1aa. Fiili Memur Teorisi 

319

a1ab. Vekâlet 

320

a1ac. Yetki ve İmza Devri 

321

a1b. Konu Yönünden Yetki 

322

a1c. Yer Yönünden Yetki 

323

a1d. Zaman Yönünden Yetki 

323

a2. Yetkide Paralellik İlkesi 

324

a3. Yetki Unsurunda Sakatlık Halleri 

325

a3a. Fonksiyon (Görev) Gaspı 

326

a3b. Yetki Gaspı 

329

a3c. Yetki Tecavüzü (Aşımı) 

329

1. Şekil (Biçim, Usul ve Prosedür) Unsuru 

330

1. Sebep (Neden) Unsuru 

336

1. Konu Unsuru 

339

1. Amaç (Maksat) Unsuru 

340

1. Takdir Yetkisi ve Bağlı Yetki 

343

3. İdari İşlemlerin Sona Ermesi 

345

1. İdari İşlemi Yapan İdarenin İradesi Dışında Gerçekleşen Sona Erdirici Nedenler 

345

a1. Hukuki Nedenler 

346

a2. Fiili Nedenler 

346

1. İdari İşlemin Kendiliğinden Sona Ermesi 

346

1. İdari İşlemi Yapan İdarenin İradesine Bağlı Olarak Gerçekleşen Sona Erdirici Nedenler 

347

c1. Geri Alma 

347

c2. Kaldırma (İlga) 

351

c3. Değiştirme 

353

c4. Düzeltme 

353

1. Yürütmeyi Durdurma Kararı 

353

1. Yürütmenin Durdurulması Kararının Verilmesinin Şekli Koşulları 

363

2. Yürütmenin Durdurulması Kararı Verilmesinin Esasa İlişkin Koşulları 

366

3. Temyiz veya İstinaf İstemlerinde Yürütmenin Durdurulması 

372

4. Yürütmeyi Durdurma Kararlarının Hukuki Niteliği 

373

5. Yürütmeyi Durdurma İstemleri Hakkında Verilen Kararların Denetimi 

379

1. TAM YARGI DAVASI 

381

1. İptal Davalarının Tam Yargı Davaları ile Karşılaştırılması 

384

1. Tam Yargı Davalarının Ön Koşulları 

387

1. Tam Yargı Davalarında Yetkili Yargı Yerleri 

387

1. Tam Yargı Davalarının Konusuna İlişkin Koşulları 

388

1. Tam Yargı Davalarının Davacıya İlişkin Koşulları 

392

1. Tam Yargı Davalarının Davalıya İlişkin Koşulları 

392

1. Tam Yargı Davalarının Biçime (Şekle) İlişkin Koşulları 

393

1. Tam Yargı Davalarının Süreye İlişkin Koşulları 

394

1. Tam Yargı Davasının Esası ve Sorumluluk Nedenleri 

399

1. Genel Olarak İdarenin Sorumluluğu 

399

2. İdarenin Sorumluluğun Şartları 

404

1. İdari Davranış 

404

1. Zarar 

405

b1. Zarar, Gerçek ve Kesin Olmalıdır 

411

b2. Zarar Özel Olmalıdır 

412

b3. Zarar, Meşru Bir Menfaat ya da Hakka Yönelik Olmalıdır 

412

b4. Zarar, Maddi ya da Manevi Nitelikte Olabilir 

412

b5. Zarar, Parayla Takdir Edilebilen Bir Zarar Olmalıdır 

414

b6. Zarar, Anormal Olmalıdır 

417

1. Nedensellik Bağı (Sebep–Sonuç İlişkisi, İlliyet Bağı/Rabıtası) 

417

3. Sorumluluğun Kalkması veya Azalması 

419

1. Zorlayıcı Nedenler (Mücbir Sebep, Force Majeur) 

419

1. Beklenmeyen Durumlar (Umulmayan Hal, Kaza, Cas Fortuit) 

421

1. Zarar Görenin Kusuru 

422

1. Üçüncü Kişinin Kusuru 

425

4. Hizmet Kusuru 

425

1. Hizmet Kusurunun Özellikleri 

431

a1. Hizmet Kusuru, Nesnel (Objektif Niteliği Haiz) ve Anonimdir 

431

a2. Hizmet Kusuru, Genel ve Asli Sorumluluk Türüdür 

432

a3. Hizmet Kusuru, Olaylara Göre Değişen, Esnek Bir Kavramdır 

432

1. Hizmet Kusuru Sayılan Haller 

433

b1. Hizmetin Kötü İşlemesi 

433

b2. Hizmetin Geç İşlemesi 

435

b3. Hizmetin Hiç İşlememesi 

436

1. Hizmet Kusuru– Kişisel (Şahsi) Kusur Ayrımı 

436

5. İdarenin Kusursuz Sorumluluğu 

444

1. Risk İlkesi (Muhataralı Faaliyet, Tehlike Sorumluluğu, Hasar Kuramı) 

447

a1. Mesleki Risklerden Doğan Sorumluluk 

449

a1a. Daimî Kamu Görevlilerinin Görevleri Nedeniyle Doğan Sorumluluk 

450

a1b. Geçici Olarak Kamu Görevlerine Katılanların Görevleri Nedeniyle Doğan Sorumluluk 

450

a2. Sosyal Risk İlkesi 

451

1. Kamu Külfetleri Karşısında Eşitlik İlkesi 

454

1. Bayındırlık Hizmetlerine Katılanların Özel Durumuna Göre Sorumluluk 

455

1. Hukuka Uygun İdari İşlemlerden Dolayı Sorumluluk 

455

İ. Tam Yargı Davalarının Sonuçları 

457

Dördüncü Bölüm

İDARİ YARGI DAVALARINDA UYUŞMAZLIĞIN

YARGILAMA SÜRECİ

1. İDARİ YARGI DAVALARININ İNCELENMESİ 

459

1. DİLEKÇELERDE YER ALACAK HUSUSLAR, VERİLECEĞİ MERCİİLER VE DİLEKÇELERİN MAHKEME TARAFINDAN ALINMASI USULÜ 

460

III. DİLEKÇELER ÜZERİNDE İLK İNCELEME 

469

1. Görev ve Yetki 

472

1. İdari Merci Tecavüzü 

473

1. Ehliyet 

477

1. İdari Davaya Konu Olacak Kesin ve Yürütülmesi Gereken Bir İşlem Olup Olmadığı 

483

1. Süre Aşımı 

486

1. Husumet 

489

1. Dilekçede Eksiklik Olup Olmadığı 

491

1. Tek Dilekçeyle Birden Fazla İşleme Karşı Dava Açılması ve Birden Fazla Kişinin Ortak Dilekçeyle Dava Açması 

491

1. DAVA SÜRECİ 

496

1. AÇIKLAMA VE YANLIŞLIKLARIN DÜZELTİLMESİ 

500

1. DAVA AÇMANIN HUKUKSAL SONUÇLARI 

505

VII. İVEDİ YARGILAMA USULÜ 

508

1. İvedi Yargılama Usulü Uygulaması 

513

1. Dava Açma Süresi 

513

2. Üst Makama Başvuru 

513

3. İlk İnceleme ve Savunma 

514

4. Yürütmeyi Durdurma Kararı 

514

1. Karar Verme Aşaması 

514

1. Temyiz Aşaması 

514

Beşinci Bölüm

KARARLARA KARŞI BAŞVURU YOLLARI (KANUN YOLLARI)

1. OLAĞAN BAŞVURU YOLLARI (OLAĞAN KANUN YOLLARI) 

522

1. İstinaf 

522

1. Genel Olarak 

522

2. İstinaf Kanun Yolunun Temyizden Farkları 

526

3. İstinafa Konu Edilemeyecek Kararlar 

527

4. İstinafa Başvuruda Bulunabilecekler 

529

5. İstinaf Nedenleri 

534

6. İstinaf Başvurusunun Süresi ve Şekli 

535

7. İstinaf Yoluna Başvurulmasının Mahkeme Kararlarının İcrasına Etkisi 

536

8. İstinaf İncelemesi Sonucu Verilebilecek Kararlar 

537

1. Temyiz 

538

1. Temyiz Edilemeyecek Kararlar 

540

2. Temyiz Edilebilecek Davalar ve Başvuru Süreleri 

542

3. Temyiz Başvurusunun Şekli 

544

4. Temyiz İncelemesi Sonucu Verilebilecek Kararlar 

545

1. OLAĞANÜSTÜ BAŞVURU YOLLARI (OLAĞANÜSTÜ KANUN YOLLARI) 

546

1. Kanun Yararına Temyiz 

547

1. Yargılamanın Yenilenmesi 

554

III. KARARLARIN UYGULANMASI 

562

EK: DAVA DİLEKÇESİ ÖRNEKLERİ 

575

Yararlanılan ve Başvurulabilecek Türkçe Temel Kaynaklar 

579

Fransızca Temel Kaynaklar 

603

Kavramlar Dizini 

607